İnsan zihni çoğu zaman göründüğü kadar matematiksel ya da mantıklı işlemez. Bazen çok öfkelenmemiz gereken bir anda gülümseyebiliriz, kaybetmekten korktuğumuz birini küçümseyebiliriz veya bizi inciten bir gerçeği hiç yaşanmamış gibi davranabiliriz. Bu davranışlar rastgele değildir; ruhsal alanın kendini koruma biçimleridir. Ruhsal alan, zorlanacağı durumlarda kendini koruyabilmek için çeşitli savunma mekanizmaları üretir.
Savunma mekanizmaları ilk olarak Sigmund Freud’un çalışmalarıyla ortaya çıkmış ve daha sonra özellikle Anna Freud tarafından kapsamlı bir şekilde açıklanmıştır. Psikanalitik kurama göre insan zihni yalnızca bilinçli düşüncelerden oluşmaz. Bilinçdışı; arzuların, korkuların, çatışmaların ve bastırılmış duyguların bulunduğu yegâne alandır. Ancak insan her duyguyla doğrudan temas edemez; bazı duygular benlik için fazla zorlayıcıdır. Bu gibi durumlarda psikolojik sağlamlığı ve ruhsal bütünlüğü koruyabilmek için savunma mekanizmaları geliştirilir.
Örneğin, inkâr en temel savunmalardan biridir. Kişi yoğun acı veren bir gerçeği reddederek kendini korumaya çalışır. Yas döneminde kaybedilen kişinin her an arayacağını düşünmek veya ağır bir ayrılık yaşayan kişinin günlerce “Zaten tekrar döner” diye düşünmesi, aslında inkâr mekanizmasıdır. Böylece kişi hem beklentisini dile getirmekte hem de ruhsal yıkımı önlemeye çalışmaktadır. Benzer şekilde, ciddi bir hastalık tanısı alan insanların ilk anda sonucu kabul edememesi de inkâr mekanizmasının bir örneğidir. Gerçek tamamen reddedilmese bile, zihnin onu küçük parçalara bölerek sindirmeye çalıştığı görülür.
Yansıtma ise kişinin kabul etmekte zorlandığı duygu ve dürtüleri başkasına atfederek kaygıyı azaltma çabasıdır. Sürekli aldatılmaktan şüphe eden birinin aslında kendi sadakatsizlik dürtüleriyle çatışıyor olması ihtimali vardır. Ya da yoğun öfke hisseden bir kişi, çevresindeki herkesi “agresif” bulabilir.
Bastırma da oldukça merkezi bir savunmadır. İnsan zihni bazen travmatik yaşantıları bilinçdışına iter. Çocuklukta yaşanan yoğun utanç, korku veya ihmal deneyimleri yıllarca hatırlanmayabilir; ancak tamamen kaybolmazlar.
Günlük yaşamda sıkça karşılaştığımız bir başka savunma da rasyonalizasyondur. Kişi gerçek nedeni kabul etmek yerine davranışına mantıklı açıklamalar üretir. Sınavdan düşük not alan bir öğrencinin “Zaten bu ders gereksizdi” demesi ya da reddedilen birinin “Ben zaten onunla ilgilenmiyordum” diye düşünmesi, benliğin incinmesini azaltma çabasıdır. Burada amaç gerçeği çarpıtmak değil, ruhsal dengeyi koruyabilmektir.
Savunma mekanizmaları çoğu zaman olumsuz çağrışımlar uyandırır. Oysa psikoloji açısından mesele yalnızca savunma kullanmak değildir; hangi savunmanın ne kadar katı kullanıldığıdır. Çünkü savunmalar olmasaydı insan zihni yoğun kaygı, suçluluk, utanç ve çatışma karşısında çok daha kırılgan hale gelirdi. Bir bakıma savunmalar, psikolojik bağışıklık sistemi gibidir.
Nitekim modern psikodinamik çalışmalar, tüm savunmaların patolojik olmadığını göstermektedir. Mizah, yüceltme ve bastırmayı bilinçli erteleme gibi gelişmiş savunmalar, ruh sağlığıyla ilişkili kabul edilir. Örneğin, yoğun öfkesini sanata, yazıya veya spora yönlendiren bir kişi, dürtüsünü yok etmez; onu daha kabul edilebilir bir biçime dönüştürerek “yüceltme” savunmasını uygular.
Sorun, savunmaların esnekliğini kaybettiği noktada başlar. Sürekli inkâr eden biri gerçekle bağlantısını yitirebilir. Her duygusunu başkalarına yansıtan kişi, ilişkilerinde sürekli çatışma yaşayabilir. Fazla bastırılmış duygular ise bedensel ağrılar, kronik kaygı veya depresif süreçler olarak geri dönebilir. Psikoterapilerde temel amaçlarından biri de kişinin savunmalarını tamamen yok etmek değil, onları fark edebilmesini sağlamaktır. Çünkü insan savunmalarını tanımaya başladığında, duygularıyla daha doğrudan ve daha esnek bir ilişki kurabilir. Böylece yaşam kalitesini de artırabilir.
Savunma mekanizmaları bir “zayıflık” değildir; ruhsal alanın hayatta kalma çabasıdır. İnsan ruhu, taşıyamayacağı ağırlıkları bir anda bilinçte tutamaz. Bu nedenle bazen unutur, bazen inkâr eder, bazen öfkesini başka yere yöneltir. Psikanalitik kuramın yıllardır söylediği şey tam da budur: Ruhsal dünya kendi devamlılığını korumak ister. Savunmalar, bu devamlılığın görünmez mimarlarıdır.
Ancak iyileşme, savunmaları tamamen yıkmakla değil; onları anlayabilmekle başlar. Çünkü insan çoğu zaman yalnızca ne hissettiğinden değil, neden hissettiğinden de korkar. Psikolojik olgunluk, hangi savunmanın neyi koruduğunu fark edebilmektir.
