Hiç sürekli ne yaparsanız yapın bir şey olmayacak, işler yolunda gitmeyecek dediğiniz ve gerçekten de düşündüğünüz gibi sonuçlanan olaylar yaşadınız mı? Hayatın önünüze sürekli engeller çıkardığı ve sizin o engeller yüzünden ilerleyemediğiniz zamanlar… Aslında bazen bunlar dışsal kaynaklı sorunlar değil, içimizdeki görünmez bariyerler yüzündendir. Tam bir fırsat yakalamışken ertelemek veya iyi giden bir ilişkiyi gereksizce zorlamak ya da, bence en önemlisi, potansiyelimize rağmen kendimizi geri çekmek… Bunlar genel bir tabirle kendine sabotaj olarak adlandırılır ve bu terim hayatımızı hem bireysel olarak etkiler hem de yakın ilişkilerimizi (öz yeterlilik, kendini gerçekleştiren kehanet, yakın ilişkiler) önemli ölçüde bozabilir.
Öz Yeterlilik Algısı ve Kendine Sabotaj
Kendine sabotajın temelinde çoğunlukla öz yeterlilik algısı yatar. Öz yeterlilik, kişinin bir şeyi yapabilmesine olan inancını ifade eder. Örneğin, bir kişi işyerindeki bir projeyi zamanında ve eksiksiz bitireceğine inanıyor ve bu konuda kendine güveniyorsa, bu kişinin öz yeterlilik algısı yüksek diyebiliriz.
Düşük öz yeterlilik algısında ise kişi bir şeyi yapabilecek yeteneği, kapasitesi olsa bile “başaramam, yeterli değilim, kesin başarısız olurum o yüzden hiç başlamayayım” gibi düşünceler ve inançlar ile hareket eder. Sonunda işin sonu gelmez veya gelse de başarısız bir iş ortaya çıkar. Bu durumda kişinin öz yeterlilik algısı düşüktür ve aslında olaylar tam burada başlar; kişi kendini sabote eder.
Buradan bir çelişki doğar: kişi başarısız olmaktan korkar ve harekete geçemez; harekete geçmediği için de başarısız olma ihtimali yükselir. Bunu bir diğer psikolojik kavramla açıklarsak, buna kendini gerçekleştiren kehanet adını verebiliriz. Bir kişinin bir duruma ait beklentilerinin davranışlarını fark ettirmeden bu beklentiye göre değiştirmesi sonucu o durumun gerçekten gerçekleşmesidir.
Örneğin, sınava hazırlanan ve sınavı geçemeyeceğine inanan bir öğrenci düşünün; öğrenci bu inanışta olduğu için farkında olmadan daha az çalışır ve sonuçta gerçekten sınavdan geçer not alamaz. Sonuç olarak kendini sabote etmiş olur.
Yakın İlişkilerde Kendine Sabotaj
Yeni birileri ile tanıştığınızda veya yeni bir ortama girdiğinizde aklınıza neler geliyor? İnsanların sizin hakkınızdaki izlenimleri sizi ne kadar etkiliyor? Veya birileri ile sohbet ettiğinizde, hatta romantik ilişkilerinizde, karşı tarafın değerlendirmeleri sizi etkiliyor mu? Bunun etkisiyle davranışlarınız değişiyor mu?
Kendine sabotajın etkilediği bir başka alan da, yakın ilişkilerdir. İnsanlar kendilerini yakın ilişkilerde de sabote edebilir. Örneğin romantik ilişkinizde veya arkadaşlık ilişkilerinizde biri size değer verdiğinde, aklınızda “bunu hak etmiyorum” düşüncesi belirebilir. Bunun sonucunda karşı tarafa olumsuz davranıp ilişkimizi zedeleyebiliriz.
Diğer bir yandan, terk edilme korkusuyla (aslında ilişkinizde büyük bir problem olmamasına rağmen) partneriniz sizi bırakmadan ilişkiye zarar verecek davranışlar göstererek ilişkinize zarar verebilirsiniz. Sonuç olarak, var olmayan engeller bu sefer ilişkilerimizde bizi sabote edebilir ve olumlu giden işleri tersine çevirebilir.
Burada olumsuz değerlendirme korkusu devreye girer ve “ya beni yeterli bulmazlarsa, ya gerçek beni görürse” gibi düşünceler karşı tarafla konuşmayı, sohbeti, iletişimi zorlaştırabilir. Aklımızdaki şüpheleri karşımızdaki insanlarla konuşup çözmektense, bu şüpheleri kendimize çözülmeyecek sorunlar haline getirebiliriz. Kısaca, kendine sabotaj burada da kendini gösterir ve hayatımızı zorlaştırabilir.
Bu Döngü Nasıl Kırılır?
Peki sizce bu döngü kırılabilir mi? Kendine sabotaj döngüsünü kırabilmek için ilk adım bunu yaptığımızı fark etmektir.
İyi bir başlangıç için ise kendimize şu soruyu sorabiliriz:
“Şu an gerçekten bir dış engel var mı, yoksa ben kendime mi engel oluyorum?”
Sonrasında kendimizi olduğumuz gibi kabul ederek küçük adımlarla ilerlemek baş etmemize yardımcı olur. Kendimize hata yapmaya alan tanımak ve bunu tolere edebilmeyi öğrenmek ilerlememizi sağlar.
Son olarak, başarıyı hak edilecek bir ödül olarak görmek yerine doğal bir süreç olduğunu anlamak önemli bir adımdır.
Sonuç
Sonuç olarak, kendine sabotaj terimi hayatımızı etkileyen önemli bir faktördür. Başarılı olabileceğimiz alanları ve yakın ilişkilerimizi etkiler. Bunu yaptığımızın genelde farkında olmayız, ama bu hayatımızda bir döngü haline gelirse hayatımızı yönetmemizde zorluklar yaratabilir.
Bu noktada bir şeylerin yolunda olmadığını fark ederiz; böylelikle hayatımızda birtakım değişiklikler yaparak (gerekirse bir uzmandan yardım alarak) kendimizi sabote ettiğimizin farkına varırız ve bazı planlamalarla bunun üstesinden gelebiliriz.
Hatırlamakta fayda var: bazen en büyük engeli içimizde taşırız, ama bunu değiştirme gücü de yine bizim içimizdedir.
Kaynakça
Çelik, Y., & Atilla, G. (2019). Üniversite öğrencilerinde kendini sabotaj, olumsuz değerlendirilme korkusu ve benlik saygısı. 177–198.
Sayan Karahan, A. (2021). Kendini sabote etmenin yakın kişilerarası ilişkiler açısından ele alınması. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 18(42), 1–??. https://doi.org/10.26466/opus.893279
Türesin Tetik, H., Oral Ataç, L., & Köse, S. (2019). Öz yeterlilik algısı ile kendini sabotaj eğilimi arasındaki ilişkide benlik saygısının aracı rolü. Çukurova Üniversitesi İİBF Dergisi, 23(1), 17–29.
