Bilişsel psikoloji alanındaki bu çalışmada, bilişsel duygu düzenleme kavramının ele alınabilmesi amacıyla öncelikle duygu ve duygu düzenleme kavramları açıklanmıştır. Ardından bilişsel duygu düzenleme kavramına yer verilmiş ve bu süreçte kullanılan bilişsel duygu düzenleme stratejileri incelenmiştir.
Duygu, bireyin çevresindeki uyarıcıları değerlendirmesi sonucunda ortaya çıkan; biyolojik, bilişsel, fizyolojik ve psikolojik tepkilerin bütünüdür. Duyguların oluşumunda bireylerin beklentileri, ilgileri ve gereksinimleri önemli rol oynamaktadır (Töremen & Çankaya, 2008). Başka bir ifadeyle duygular, bireyin belirli bir nesne, olay ya da kişiye yönelik içsel değerlendirmelerinin yansıması olarak tanımlanabilir (Denollet, Nyklicek & Vingerhoets, 2008).
Bireylerin yaşamlarında önem atfettikleri olaylar sonrasında olumlu ya da olumsuz çeşitli duygular ortaya çıkabilmektedir. Örneğin, bir akrep görülmesi korku duygusunu tetikleyebilirken, uzun süredir hayali kurulan bir seyahatin gerçekleşmesi mutluluk duygusuna yol açabilmektedir (Akbulut, 2018). Bu doğrultuda duygular, günlük yaşamda karşılaşılan olaylara verilen duyusal, zihinsel, davranışsal ve bedensel tepkiler olarak değerlendirilmektedir (Gross, 2002; Berking & Whitley, 2018).
Duygular bireylerin yeni ve farklı durumlara uyum sağlamasını kolaylaştırmakla birlikte, bazı durumlarda bireyleri yanlış yönlendirebilmektedir. Bu gibi durumlarda bireyler, amaçlarına ulaşabilmek ve işlevselliklerini sürdürebilmek için duygusal tepkilerini düzenleme ihtiyacı duymaktadır (Gross, 1999).
Duygu düzenleme, bireylerin deneyimledikleri duyguları, bu duyguların ortaya çıkış biçimini, süresini ve yoğunluğunu etkilemeye yönelik süreçleri ifade etmektedir. Duyguların çok bileşenli ve zamana yayılan bir süreç olduğu göz önünde bulundurulduğunda, duygu düzenlemenin bu sürecin dinamiklerini kapsadığı söylenebilir (Gross, 1998).
Bilişsel Süreçler ve Duygu Etkileşimi
Bilişsel süreçlerin duygular üzerinde önemli bir etkisi olduğu belirtilmektedir (Ataman-Temizel & Dağ, 2010). Bilişsel kurama göre, bireylerin yaşadıkları olaylara ilişkin yorumları ve değerlendirmeleri, duygusal tepkilerin ortaya çıkmasında belirleyici rol oynamaktadır. Bu bağlamda biliş, duygu ve davranışın karşılıklı etkileşim içinde olduğu ifade edilebilir (Çelik & Kocabıyık, 2010).
Bilişsel duygu düzenleme, bireylerin duygusal tepkilerini uyaran bilişsel süreçleri yönetebilme ve bu süreçlerle başa çıkabilme becerisini ifade etmektedir (Onat & Otrar, 2010). Yaşanılan olaylara ilişkin bilişsel değerlendirmeler, bireylerin hissettikleri duyguların temel kaynağıdır. Dolayısıyla duygu düzenleme süreci, yalnızca içsel değil aynı zamanda dışsal etmenleri de kapsayan hedefe yönelik bir süreçtir (Garnefski, 1998).
Garnefski, Kraaij ve Spinhoven (2001), özellikle stres yaratan olaylar sırasında ya da sonrasında kullanılan bilişsel duygu düzenleme stratejilerinin, bireylerin duygularını yönetmelerine ve psikolojik dayanıklılıklarını korumalarına katkı sağladığını belirtmektedir.
Bilişsel Duygu Düzenleme Stratejileri
Garnefski ve arkadaşları (2002) bilişsel duygu düzenleme stratejilerini şu şekilde sınıflandırmıştır:
-
Kendini Suçlama: Bireyin yaşadığı olumsuz olaylardan kendisini sorumlu tutmasıdır.
-
Kabul Etme: Bireyin yaşanan durumu değiştirmeye çalışmadan olduğu gibi kabul etmesidir.
-
Ruminasyon (Düşünceye Odaklanma): Olumsuz olaylara ilişkin duygu ve düşüncelerin sürekli tekrar edilmesidir.
-
Pozitif Yeniden Odaklanma: Olumsuz olayların rahatsız edici yönleri yerine olumlu unsurlarına odaklanılmasıdır.
-
Pozitif Yeniden Değerlendirme: Olumsuz deneyimlerin bireysel gelişim açısından yeniden anlamlandırılmasıdır.
-
Bakış Açısına Yerleştirme: Yaşanan olumsuz olayların, geçmiş deneyimlerle karşılaştırılarak öneminin azaltılmasıdır.
-
Felaketleştirme (Catastrophizing): Olayların olabilecek en kötü sonuçları üzerinden değerlendirilmesidir.
-
Başkalarını Suçlama: Yaşanan olumsuzluklardan diğer bireylerin sorumlu tutulmasıdır.
Psikolojik İyi Oluş ve Uyum Süreci
Bilişsel duygu düzenleme stratejileri, özellikle stres yaratan ve tehdit içeren durumlar karşısında bireylerin duygusal uyumlarını sürdürmelerine katkı sağlamaktadır. Bu bağlamda, bilişsel duygu düzenleme süreçlerinin anlaşılmasının, psikolojik iyi oluşu destekleyici müdahalelerin geliştirilmesi açısından önemli olduğu düşünülmektedir.
