Cee-eee oyunları, bir adamın çorabını eline geçirmesi, ‘dinozorellantirik’ kelimesi… Daha önce hiç bu neşeli ipuçlarına dikkat etmiş miydiniz? Bazı olaylar çocukları beklemediğimiz kadar güldürebilir. Çocukların bu kahkahaları sadece neşelerini yansıtmaz, aynı zamanda çocuklarda bilişsel gelişimin de işaretidir.
Tuvalet eğitimi sürecindeki bir çocuk ‘çiş’, ‘kaka’ kelimelerini çok komik bulurken, ilerleyen yaşlarda bu kahkahaların yerini beklenmedik olaylara ve kelime şakalarına bırakması tesadüf değildir. Mizah, bazen çocukların dünyayı test etme aracı, bazense yeniliklere alışma sürecinde kolaylaştırıcıdır. Çocukların neye güldüğü yaşla birlikte, gelişim seviyelerine bağlı olarak değişir. Mizah, çocuklarda bilişsel gelişimin göstergesi veya bir başka deyişle bilişsel gelişimin ilkel hali olabilir (Telli & Hoicka, 2022).
Çocukların yaptıkları şakalar, gelişimin göstergesi olduğu kadar, çocuğun bilişsel ve sosyal gelişimine de katkı sağlar. Bu çift yönlü ilişki, dikkatli yetişkinlere çocuklar hakkında çok şey söyler.
Mizah ve Zihin Kuramı
Zihin kuramı, çocuğun benmerkezci düşünce stilinden çıkıp, başkalarının duygu ve düşüncelerini tahmin edebilmesi demektir. Çocuk gelişiminin mihenk taşlarından biri olan zihin kuramı, çocuğun mizahı daha etkili kullanmaya başlamasını sağlar.
Her ne kadar bazen garip karşılansa da, bir çocuğun “Ödevimi yapmadım… Şaka şaka! Yaptım!” gibi beyaz yalan şakalarıyla eğlenmesi, empati yeteneğinin gelişmekte olduğunu ve başkalarının düşüncelerini tahmin edebilecek bilişsel düzeyde olduğunu gösterir (Yong & Yun-Rui, 2022). Karşı tarafın anlayışını hesaplayarak yapılan şakalar, yalnızca empatik yeteneğin bir göstergesi değil; deneme-yanılma yoluyla sosyal becerileri artıran bir gelişim aracıdır. Yani, çocuklar şaka yaparak da gelişebilir!
Kahkahaların Gizli Dili
0-2 yaş aralığı, nesne devamlılığı oyunları, garip sesler ve nesnelerin alışılmadık kullanımıyla eğlenirken; aynı zamanda etrafı gözlemleyerek, başkalarının tepkisini tetikleyen ögelerle mizah yapmaya başlar (Hoicka et al., 2021). 2 yaşta başlayan anlamsız kelimelere ve alakasız konseptlere kahkahalarla gülme davranışı ilerleyen yaşlarda da devam eder.
3 yaşta çocuklar, sosyal kurallarla oynamaya başlar. Toplumsal normları, tabuları keşfettikleri bu dönemde ortaya çıkan absürtlüklerle eğlenmeleri bir tesadüf değildir. 4 yaştan itibaren çocukları güldüren kelime şakaları ve bilmeceler öne çıkar. İlerleyen yaşlarda mizah, çift anlamlılık, soyut düşünme ve ironi gibi söz sanatlarıyla zenginleşir ve ergenliğe doğru sosyal statünün bir göstergesi haline gelebilir.
Bir çocuğun neye güldüğüne dikkatlice bakarsak, çocuklarda bilişsel gelişim hakkında ipuçlarına rastlayabiliriz. Kelime şakaları dil gelişimine, absürt ifadeler soyut düşünmeye, müstehcen sözcüklere gülmek ise çocukların bu yöndeki keşfine işaret eder. Aynı zamanda çocuklar mizah yoluyla toplumsal kuralları ve sosyal sınırları test eder.
Ergenlik ve Mizahın Karmaşıklığı
Etrafı keşfetme sürecinde mizahın aktif rolü olduğundan, çocukların şakalarında büyüdüğü ortamdan, ailesinden ve arkadaşlarından izlere rastlamak kaçınılmazdır. Özellikle ergenlik döneminde şakalar, ergenlerin yaşadıklarının yansıması olarak, ofansif ve çok daha agresif olabilir. Mizah, ergenlikte içsel agresifliğin, medyanın ve kimlik değişimi sancılarının etkisiyle üç boyutlu ve karmaşık bir hâl alır (Van Der Wal et al., 2022).
Sonuç: Kahkaha Gelişimin Aynasıdır
Küçük bir şaka, bazen çocukların gelişiminde bir adımın göstergesi, bazen de bir öğretmen rolü oynayabilir. Dikkatli yetişkinler, çocukların mizahını gözlemleyerek çocuklarının bilişsel ve sosyal gelişimleri hakkında bilgi edinebilir. Siz de gelişim adımlarını çocuklarınızın kahkahalarından izleyebilir ve onlarla kocaman gülebilirsiniz. Unutmayın ki bir çocuk için bazen en geliştirici şey, onunla beraber gülen bir yetişkindir!
Kaynakça
Hoicka, E., Telli, B. S., Prouten, E., Leckie, G., Browne, W. J., Mireault, G., & Fox, C. (2021). The Early Humor Survey (EHS): A reliable parent-report measure of humor development for 1- to 47-month-olds. Behavior Research Methods, 54(4), 1928–1953. https://doi.org/10.3758/s13428-021-01704-4
Telli, B. S., & Hoicka, E. (2022). Humor and social cognition: Correlational and predictive relations in 3- to 47-month-olds. Cognitive Development, 64, 101245. https://doi.org/10.1016/j.cogdev.2022.101245
Van Der Wal, A., Pouwels, J. L., Piotrowski, J. T., & Valkenburg, P. M. (2022). Just a joke? Adolescents’ preferences for humor in media entertainment and Real-Life aggression. Media Psychology, 25(6), 797–813. https://doi.org/10.1080/15213269.2022.2080710
Yong, L., & Yun-Rui, X. (2022, January 20). The White Lie Behavior Involvement on Theory of Mind in Children: The Partial Mediating Effect Of Cognitive Empathy Ability. Journal of Psychological Science. https://jps.ecnu.edu.cn/EN/Y2022/V45/I1/75
