Uyum, psikolojik işlevselliğin temel göstergelerinden biridir; ancak gündelik dilde çoğu zaman edilgenlik, sessizlik ya da her koşula boyun eğme ile karıştırılır. Oysa psikoloji literatüründe uyum, bireyin çevresel talepler ile kendi içsel ihtiyaçları arasında denge kurabilme kapasitesini ifade eder (Kashdan & Rottenberg, 2010).
Uyumun Yanlış Anlaşılması
Bu denge esneklik gerektirir; fakat esneklik, kendini inkâr etmek ya da kendini kaybetmek anlamına gelmez. Sağlıklı uyum, bireyin bulunduğu ortamın gerçekliğini kabul ederken aynı zamanda öznel sınırlarını, değerlerini ve duygularını koruyabilmesidir (Hayes, Luoma, Bond, Masuda, & Lillis, 2006). Çünkü katı olan kırılır; akan ise yön değiştirir. Bu nedenle uyum, ne katı bir direnç ne de sınırsız bir esnekliktir. Ruhsal sağlık açısından belirleyici olan, bu iki uç arasında kurulabilen bilinçli dengedir.
Aşırı Uyumun Bedeli
Sürekli uyum sağlama zorunluluğu hissi uzun vadede bastırılmış öfke, tükenmişlik ve kendilik algısında aşınma gibi sonuçlar doğurabilir (Baumeister & Leary, 1995). Çoğu zaman birey bunu bilinçli bir tercih olarak yapmaz; farkında olmadan kendini korumaya çalışır. Kabul görmek, reddedilmemek ya da çatışmadan kaçınmak için geri çekilir, uyum sağlar. Bu bir savunma biçimidir.
Savunmadan Sertliğe
Savunma zamanla katılaşmaya dönüştüğünde kişi kendini güçlü sandığı bir sertliğin içine yerleşebilir. Oysa sertlik her zaman güç değildir; çoğu zaman incinme, reddedilme ya da değersizleşme korkusunun etrafına örülmüş bir kabuktur (Vaillant, 1992).
Neden Sertleşir İnsan?
Sertlik çoğu zaman bilinçli bir tercih değil, bir savunmadır. İncinme korkusu, değersiz görülme kaygısı ya da kontrolü kaybetme endişesi karşısında kişi kendini korumak için katılaşır. Güçlü görünmek daha güvenli bir seçenek haline gelir. Kabuk içeriyi korur; fakat aynı zamanda saklar. Dışarıdan mesafeli ve sarsılmaz görünen yapı, çoğu zaman temas edilmekten çekinen bir hassasiyeti barındırır.
Gerçek Güç Nedir?
Gerçek güç, duyguyu bastırmakta değil, onu taşıyabilmektedir. Kırılma ihtimalini bilip yine de açık kalabilmek; incinebileceğini kabul ederken tamamen kapanmamaktır. Güç, duvar örmekte değil, gerektiğinde “Canım acıdı.” diyebilme cesaretinde ortaya çıkar (Bonanno & Burton, 2013).
Duvar ve Sınır Arasındaki Fark
Duvarlarımız çoğu zaman korkudan örülür; sınırlarımız ise farkındalıktan doğar. Duvar ayırır ve katılaştırır. Sınır ise korur, fakat teması tamamen kesmez. Duvar mesafe yaratır; sınır ilişkiyi mümkün kılar.
Öz ve Şekil
Uyum, bulunduğu yere göre şekil alabilmek ama özünü yitirmemektir. Şekil; davranış biçimi, konuşma tonu ya da seçilen kelimeler olabilir. Bunlar değişebilir. Ancak öz; değerlerin, sınırların, doğruların ve içsel pusulandır.
Psikolojik Esneklik ve Aidiyet
İnsan doğası gereği sosyal bir varlıktır ve ait olma ihtiyacı güçlüdür. Ancak aidiyet arayışı zaman zaman bireyin sınırlarını silikleştirebilir (Rogers, 1961). İşte burada psikolojik esneklik devreye girer. Esneklik; her ortama şekilsizce uyum sağlamak değil, koşullar değiştiğinde davranışını ayarlayabilmek fakat temel değerlerini koruyabilmektir (Southwick, Bonanno, Masten, Panter-Brick, & Yehuda, 2014).
Psikolojik Esnekliğin Yapı Taşları
Psikolojik esnekliğin faydalarını ve esnek olmamanın maliyetlerini gösterdikten sonra, bireyin esnek olma ve bu faydalardan yararlanma kapasitesini etkileyen üç kritik faktörü ele alıyoruz: yürütücü işlevler, varsayılan zihinsel durumlar ve kişilik yapılanmaları. Bu yapı taşları, psikolojik esnekliğin nasıl işlediğine dair bir kapı açmak ve nasıl geliştirilebileceğine dair ipuçları sağlar.
Esnekliğin üç temel bileşeni olduğu savunulmaktadır: (1) durumu nasıl okuduğumuz veya bağlam duyarlılığı; (2) bir davranış repertuarı ve (3) düzeltici geri bildirim kullanarak yeniden toparlanma yeteneği (Bonanno & Burton, 2013). Bu çerçevede temel fikir şudur: başa çıkmanın tek ve mükemmel bir yolu yoktur; her şey duruma bağlıdır.
Uyum Nedir? / Merkezini Taşıyabilmek
Bazıları doğduğu forma sığar. Bazıları o formu dönüştürür. Bazıları ise ait olmadığı bir zeminde bile kendi yönünü çizebilir. Bu farklılık bir eksiklik değil, bireysel kapasitenin çeşitliliğidir. Bu nedenle uyum, herkesle aynı olmak değildir. Uyum, kendini kaybetmeden kalabilmektir. Kalabildiğin yerde kalırsın; kaybolduğunu hissettiğin yerde yürümeyi seçersin.
Tartışma
Uyum ve psikolojik esneklik, ruhsal dayanıklılık için temel göstergelerindendir. Sağlıklı uyum, kişinin bulunduğu ortamı kabul ederken sınırlarını, değerlerini ve duygularını koruyabilmesini sağlar. Aşırı uyum ise farkında olmadan kendini geri çekme ve duyguları bastırma eğilimine yol açabilir; uzun vadede bastırılmış öfke, tükenmişlik ve kendilik algısında aşınma görülebilir (Kashdan & Rottenberg, 2010).
Sertlik ve savunmalar, uyum sürecinin başka bir boyutunu oluşturur. Dışarıdan güçlü görünen bireyler çoğu zaman içsel kırılganlıklarını korumak için katılaşırlar. Bu kabuklar kısa vadede güven sağlar, ama uzun vadede esnekliği sınırlar. Gerçek güç, duyguyu bastırmak yerine taşımakta ve incinme ihtimaline rağmen açık kalabilmekte ortaya çıkar (Southwick et al., 2014).
Psikolojik esnekliğin yapı taşları—yürütücü işlevler, varsayılan zihinsel durumlar ve kişilik yapılanmaları—bireyin bu dengeyi kurmasına yardımcı olur. Bu yapı taşları, bağlamı doğru okumayı, uygun davranış repertuarını kullanmayı ve deneyimlerden ders çıkararak toparlanmayı sağlar (Bonanno & Burton, 2013).
Sonuç
Sonuç olarak, uyum ve psikolojik esneklik yalnızca ruhsal sağlığı desteklemekle kalmaz; sosyal ilişkilerde dengeyi ve işlevselliği güçlendirir. Bu nedenle, farkındalığı artırmak ve psikolojik esnekliği geliştiren pratikleri günlük yaşama dahil etmek, dayanıklılığı sürdürülebilir kılar.
Kaynakça
Bonanno, G. A., & Burton, C. L. (2013). Regulatory flexibility: An individual differences perspective on coping and emotion regulation. Perspectives on Psychological Science, 8(6), 591–612. https://doi.org/10.1177/1745691613504116
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1104_01
Gross, J. J. (1998). The emerging field of emotion regulation: An integrative review. Review of General Psychology, 2(3), 271–299. https://doi.org/10.1037/1089-2680.2.3.271
Luthar, S. S., Cicchetti, D., & Becker, B. (2000). The construct of resilience: A critical evaluation and guidelines for future work. Child Development, 71(3), 543–562. https://doi.org/10.1111/1467-
