Başkaları Isınsın Diye Kendini Yakanlar
Bazı insanlar için “hayır” diyebilmek oldukça zordur. İçten içe istemeseler de kendilerini sıklıkla “evet” derken bulurlar ve zamanla çevrelerindeki diğer insanlar bu kişilerin sınırlarını birçok alanda ihlal etmeye başlar. Peki, bu sınırı çizmek neden bu kadar zor?
Aslında bu insanlar çoğu zaman uyumlu, düşünceli ve fedakâr kişiler olarak görülürler. Ancak sanılanın aksine, sürekli kendinden vazgeçmeyi beraberinde getiren bu özellikler sağlıklı bir durum değildir. Bu kişiler, başkalarının ihtiyaçlarını ve isteklerini kendi ihtiyaçlarının önüne koyarak adeta kendilerini geri plana atarlar. Psikolojide “kendini feda şeması” olarak tanımlanan bu durum, kişinin başkalarını memnun etmeyi öncelik hâline getirip kendi duygularını ve ihtiyaçlarını ihmal etmesiyle ilişkilidir. Bu fedakârlığın altında ise suçluluk duygusu, sevilmeyi kaybetme korkusu ve kabul görme ihtiyacı gibi birçok neden yatabilir.
Kendini Feda Şeması Nedir?
Kendini feda şeması; kişinin kendi ihtiyaçlarını, duygularını ve sınırlarını sürekli geri plana atarak başkalarının ihtiyaçlarını öncelik hâline getirmesidir. Bu kişiler kendilerini diğer insanlara karşı sorumlu olarak görürler. Başkalarının isteklerini kabul etmemek, taleplerine karşılık vermemek suçluluk duymalarına neden olabilir (Sağ, 2016).
Elbette bencil olmamak, başkalarını düşünmek, gerektiğinde fedakârlık yapmak ve yardımsever olmak son derece değerli özelliklerdir. Ancak kendini feda şemasına sahip kişilerde bu özellikler sağlıklı sınırların ötesine geçer. Bu kişiler, başkalarının ihtiyaçlarını karşılamak ile kendi ihtiyaçlarını gözetmek arasında dengeli bir ilişki kurmakta zorlanırlar.
Neden Kendimizi Feda Ediyoruz?
Kendini feda etme eğilimine sahip insanlar çoğu zaman bu davranışı çocukluk dönemlerinde öğrenirler. Daha küçük yaşlarda aile içinde fazla sorumluluk üstlenmek zorunda kalan ve hasta, depresif ya da duygusal olarak zorlanan aile bireyleri arasında “toparlayıcı” rolünü üstlenen kişiler için kendini feda etmek zamanla bir alışkanlığa dönüşür. Bu çocuklar zamanla kendi duygularından çok başkalarının ihtiyaçlarına odaklanmayı öğrenirler. Hatta bazı durumlarda çocuk, ebeveynlerinin duygusal yükünü taşıyarak adeta ebeveyninin ebeveyni haline gelir (Gençelli, 2021).
Aynı zamanda çocukken koşullu sevgi görmüş bireyler de kendini feda şeması geliştirirler. Çocuk yalnızca uslu olduğunda, sorun çıkarmadığında, uyum sağladığında ya da başkalarının beklentilerini karşıladığında sevgi ve onay göreceği inancını geliştirerek sevilebilmek için kendi ihtiyaçlarından vazgeçmesi gerektiğine inanabilir. Böylece “Başkalarını mutlu edersem değerli olurum” düşüncesi zamanla kalıcı bir inanca dönüşür. Evde huzur bozulmasın diye susan çocuk, büyüdüğünde herkesi memnun etmeye çalışan bir yetişkine dönüşebilir. Kişi, başkalarının ihtiyaçlarını karşılamayı bir tercih olmaktan çok bir zorunluluk gibi hisseder. Hatta çoğu zaman birinin beklentisini karşılayamamak ya da yardım talebini reddetmek yoğun suçluluk duygularına neden olabilir.
Suçluluk Duygusu ve Onay İhtiyacı
Kendini feda davranışının temelinde çoğu zaman yoğun bir suçluluk duygusu yer alır. Bu kişiler başkalarına hayır dediklerinde onları kırmaktan, hayal kırıklığına uğratmaktan ya da bencil biri olarak görülmekten endişe duyarlar. Çocukluklarından itibaren başkalarının ihtiyaçlarını kendi ihtiyaçlarının önüne koymaya alışmış ve sevgiyi çoğunlukla bu şekilde deneyimlemiş oldukları için, bir talebi geri çevirmek hatta geri çevirmeyi düşünmek bile suçluluk hissetmelerine neden olabilir.
Bu suçluluk duygusu o kadar rahatsız edici olabilir ki kişi, bu duygudan kaçınmak veya onu telafi etmek için yeniden kendini feda etme davranışına yönelir. Böylece başkalarının ihtiyaçlarını karşılamak yalnızca bir yardım etme davranışı olmaktan çıkar; kişinin suçluluk duygusunu azaltma ve kendini iyi hissetme yolu haline gelir. Bu nedenle kişi, kendi ihtiyaçlarını önceliklendirdiğinde bencil davrandığını düşünebilir ve suçluluk hissedebilir. Bu suçluluk duygusunu azaltmak için de yeniden kendini geri plana atarak başkalarının ihtiyaçlarına yönelir. Böylece kendini feda etme döngüsü devam eder (Young ve Klosko, 2014).
Fedakarlığın Ardındaki Tükenmişlik
Kendilerini sürekli geri plana atan bu insanlar, çevreleri tarafından fedakâr ve yardımsever olarak tanımlanırlar. Başkalarının ihtiyaçlarını karşılamak onlara iyi hissettiren ve suçluluk duygusunu bastırmalarını sağlayan bir kaçış yolu olabilir ancak bu davranışlar zamanla tükenmişlik ve öfke duygularını da beraberinde getirir. Çünkü ne kadar karşılık beklemediklerini söyleseler de verdikleri emeğin, anlayışın ve desteğin en azından bir kısmını çevrelerindeki insanlardan da görmek isterler. Ancak çoğu zaman bu beklentileri karşılanmaz.
Sürekli anlayış gösterip anlaşılmamak, herkesi düşünürken kimse tarafından gerçekten görülmediğini hissetmek zamanla derin bir hayal kırıklığına ve yalnızlık duygusuna yol açar. Bunun sonucunda kişi hem çevresindeki insanlara hem de kendisine karşı öfke duymaya başlayabilir. Ancak bu öfke çoğu zaman açıkça ifade edilemez. Çünkü öfkelenmek ya da kırgınlığını göstermek bile onlar için suçluluk yaratabilir. Bu nedenle öfke dışa vurulmak yerine içe yönelir. Kişi sessizce kırılır, içten içe yorulur ve zamanla kendisini değersiz hissetmeye başlayabilir. Bu yüzden kendini feda etmek, dışarıdan güçlü ve fedakâr görünse de içeride yalnızlık, tükenmişlik ve bastırılmış öfke biriktiren yorucu bir döngüye dönüşebilir.
Kendini Fedadan Kurtulmak Mümkün mü?
Kendini feda şemasını geride bırakmak bir anda gerçekleşen bir değişim değildir. Bu süreç çoğu zaman küçük farkındalıklarla başlar. Kişi önce kendi ihtiyaçlarını, duygularını ve sınırlarını fark etmeyi öğrenir.
İyileşmenin ilk adımlarından biri, kişinin kendisine şu cümleleri söyleyebilmesidir:
“Benim ihtiyaçlarım da önemli.”
“Her isteğe evet demek zorunda değilim.”
“Başkalarını önemsemeye devam edebilirim, ancak kendimi ihmal etmek zorunda değilim.”
“Sınır koymak bencillik değildir.”
Bu cümleler birçok insan için basit görünebilir. Ancak kendini sürekli geri plana atan biri için oldukça önemli bir dönüşümün başlangıcıdır. Elbette bu değişim kolay olmayabilir. Özellikle yıllardır başkalarının ihtiyaçlarını önceliklendiren kişiler için hayır demek başlangıçta suçluluk yaratabilir ve kendi ihtiyaçlarını öne almak kişiye bencillik gibi gelebilir. Hatta çevresindeki insanlar onun sürekli fedakâr olmasına alışmışsa, koyduğu yeni sınırlar bazılarını rahatsız edebilir ve kişi “değişmekle” suçlanabilir. Ancak burada önemli olan, sınırların insanları uzaklaştırmak için değil, kişinin kendisini koruyabilmesi ve kendi ihtiyaçlarına da yer açabilmesi için gerekli olduğunu fark etmektir. Çünkü sağlıklı ilişkiler, bir kişinin sürekli kendini feda etmesi üzerine kurulamaz. Kendini önceliklendirmek bencillik değil, ruhsal sağlığın ve dengeli ilişkilerin önemli bir parçasıdır.
Burada dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta vardır. Kendini feda etmeyi bırakmak; bir anda kimseyi umursamayan, herkesi tersleyen ya da başkalarının ihtiyaçlarını tamamen görmezden gelen biri haline gelmek anlamına gelmez. Amaç, başkalarını ihmal etmek değil, kendi ihtiyaçlarını da en az onlar kadar önemseyebilmeyi öğrenmektir. Sağlıklı olan, önce kendi sınırlarını ve ihtiyaçlarını gözetebilmek, ardından başkalarına destek olmaktır. Çünkü kişi ancak kendisini tüketmeden var olduğunda, başkalarına da gerçekten ve sürdürülebilir bir şekilde yardımcı olabilir.
