Bibliyoterapi; kişilerin hayatlarındaki değişiklikler, fiziksel ve duygusal sorunlarla başa çıkmaları ve süreç içerisinde farkındalık kazanmaları açısından kullanılabilen ekonomik ve çok yönlü bir öz yardım yöntemidir. Okuma yöntemi ile psikolojik iyilik halini güçlendirmeyi amaçlayan bibliyoterapi; kurgusal olmayan kişisel gelişim kaynakları, edebi eserler, şiirler ve filmler aracılığıyla bireylerin duygusal ve davranışsal sorunlarına destek sunan bir terapi yöntemidir.
Bibliyoterapi, tarihsel olarak insanların bir araya gelip verimli zaman geçirebilmeleri için kütüphanelerin oluşturulduğu Antik Yunan dönemine kadar uzanmaktadır. İlerleyen dönemlerde bu yöntemden doğu ve batı kültürleri de yararlanmıştır. 19. yüzyılda Benjamin Rush öncülüğünde okuma temelli uygulamalar, ABD’deki sağlık kuruluşlarında tedavi gören kişilere destek amaçlı kullanılmıştır. 20. yüzyılda Crothers’ın bibliyoterapi terimini ilk kez kullanmasıyla beraber terapötik bir yaklaşım olarak ele alınmaya başlanmıştır. Günümüzde ise Bilişsel Davranışçı Terapi’nin (BDT) kabul gören bir parçası olarak yerini almıştır.
Her yaş grubundan (çocuk, ergen, yetişkin) bireyler için bireysel veya grup terapisi olarak uygun bir yöntem olan bibliyoterapi, bireysel gelişimi destekleme noktasında ön plana çıkmaktadır. Kaygı bozuklukları, panik atak, yaşlılık döneminde görülen depresyon, uyku problemleri ve fiziksel hastalıklara eşlik eden psikososyal güçlükler gibi birçok durumda etkili bir müdahale yöntemi olarak bilinmektedir.
Bibliyoterapi Türleri
Bibliyoterapinin gelişimsel ve klinik olarak iki farklı türü bulunmaktadır (McCulliss, 2012). Gelişimsel bibliyoterapi, eğitim çevresinde farkındalık oluşturmak ve destek sağlamak amacıyla psikolojik danışmanlar veya öğretmenler tarafından uygulanabilmektedir. Burada öğrencinin yaşadığı problemleri netleştirmek ve zorbalık benzeri olası risk durumlarının önüne geçmek ön plana çıkar.
Klinik bibliyoterapi ise patolojiyi iyileştirme yolunda duygusal ya da davranışsal problemleri olan bireyler için uygulanan bir süreçtir. Bunun dışında yaratıcı bibliyoterapi türü de mevcuttur. Bu türde kişi, okuduğu kitaptaki karakter ile benzer problemler yaşadığını fark eder.
Bibliyoterapi Süreci
Bibliyoterapi sürecinde danışanların yaşadıkları problemlere uygun bir kitap seçilmektedir. Bu bağlamda danışanın okumaya ilgisi, etkin katılımı, bilişsel yeterliliği ve duygusal olgunluğu gibi faktörlerin değerlendirilmesi gerekir. Danışanlar, kitaptaki karakterlerin kendi problemlerini çözme noktasındaki yaklaşımlarını görerek içgörü kazanmalarına destek olmaktadır.
Amaca ulaşma noktasında materyalin okunması ve aynı zamanda dinlenmesi önerilmektedir. Sonrasında danışan üzerindeki etkilerini belirleyebilmek adına tartışma veya danışma odaklı bir seans düzenlenir. Terapi sırasında danışanlarla haftalık olarak görüşme ve terapi sonrasında üç aylık bir izleme dönemi önerilmektedir.
Bu süreçte terapistin rolü, kitap süresince danışanı desteklemek ve soru veya kaygıları olduğunda yardım etmektir. Bu sürecin başarı ile sürdürülebilmesi için danışanların birtakım aşamaları tecrübe etmesi gerekir. İlk aşama özdeşleşme ve yansıtma aşamasıdır; bu aşamada kişi kendini, düşüncelerini ve davranışlarını tanır. Kitapta yer alan vakalar ve çözüme giden yollar ile kişi, olaylara farklı açılardan yaklaşabilmeyi öğrenir.
İkinci aşama olan katarsis evresinde, kişi duygusal açıdan kitapta yer alan karakter ile bağ kurarak duygularını serbest bırakır. Üçüncü ve son aşama olan içgörü ve bütünleştirme evresinde, karakterin yaşam koşulları ve eylemleri ile kendi yaşamını karşılaştıran danışan, yaşamını tekrar değerlendirir.
Kullanım Alanlarından Bazıları
Majör Depresif Bozukluk: Yapılan çalışmalar, bibliyoterapinin depresyonu olan hastalarda olumlu sonuçlar verdiğini göstermektedir. Özellikle hafif ve orta şiddette depresyon yaşayan kişilerde etkili sonuçlar elde edilmiştir. Bir meta-analiz çalışmasında, depresyon tedavisinde kendi kendine yardım içerikli yazılı materyallerin kullanıldığı 11 randomize kontrollü çalışma sonuçları, bibliyoterapinin etkili bir yöntem olduğunu ortaya koymaktadır. Ancak çalışmanın önemli sınırlılıklarından biri, değerlendirmelerin tedavi sürecindeki depresyon puanlarına dayanmasıdır. Buna karşın tedavi sonrası izleme döneminde depresyon düzeylerini inceleyen diğer araştırmalar, bibliyoterapinin olumlu etkilerini destekler niteliktedir.
Kaygı Bozuklukları: Bibliyoterapinin etkililiğini inceleyen meta analiz çalışmalarının sayısı az olsa da mevcut bulgular, kaygı bozuklukları üzerindeki olumlu etkilerini ortaya koymaktadır. Yapılan başka bir meta-analiz sonuçları incelendiğinde, özellikle şiddetli kaygı bozukluğu yaşamayan bireylerde bibliyoterapi etkili bulunmuştur.
Zorbalık: Zorbalık, kasıtlı, süreklilik gösteren ve taraflar arasında güç dengesizliğinin bulunduğu saldırgan bir davranış biçimi olarak tanımlanır. Her yaş grubundan öğrenciyi etkileyebilen bu durumun sonuçları sosyal izolasyondan intihara kadar uzanabilmektedir. Dolayısıyla zorbalığın önlenmesine yönelik uygulamalar büyük önem taşımaktadır. Bibliyoterapi, kişiyi zorbalık konusunda bilgilendirmesi, empati gelişimini desteklemesi ve uygun başa çıkma stratejilerini göstermesi açısından etkili bir yaklaşımdır. Materyalin kişiye uygun olarak seçilmesi bu noktada çok önemlidir; çünkü uygunsuz materyal seçimi kişiyi, intikam alma veya zarar verme gibi yanlış yollara götürebilir. Bu sebeple danışmanın rolü, uygun kitap seçimi noktasında kritik bir öneme sahiptir.
Çocuklarda Bibliyoterapi: Çocuklarla yürütülen bibliyoterapi uygulamalarında, depresyon ve kaygı gibi içselleştirme problemleri ile dikkat eksikliği, saldırganlık ve hiperaktivite gibi dışsallaştırma davranışları için uygun kitapların; çocukların dünyayı anlamlandırmasına katkı sunduğu ve uyumsuz davranışlarında azalmaya yol açtığı bildirilmektedir. Okuma yoluyla çocuğun hem duygusal hem bilişsel süreçleri eş zamanlı olarak gelişir. Bu noktada çocuklar, uyumsuz düşünce ve davranışları ile yüzleşerek ve bunları tanıyarak mücadele etmeyi öğrenirler.
Sonuç olarak, danışanın ihtiyaçlarına uygun materyal seçiminin önemle vurgulandığı, çeşitli psikopatolojik semptomların tedavisinde ve psikolojik sağlığı koruma süreçlerinde kullanılan bir terapi yöntemi olan bibliyoterapi, yapılan birçok çalışma incelendiğinde etkin ve ekonomik bir tedavi yöntemi olarak ön plana çıkmıştır. Gelecek çalışmalarda kazanımların kalıcılığını test etmek adına izleme çalışmalarının yapılması literatüre önemli bir katkı sağlayacaktır.
