Kendi değerimizi bilmekle, onu bir başkasının gözünde ispat etmeye çalışmak arasındaki çizgiyi ne zaman kaybediyoruz?
Bazı soruların cevabı hemen verilmez; çünkü asıl etkisi cevabında değil, insana kendi davranışlarını yeniden izletmesindedir. Bu soru da onlardan biri. Çünkü çoğu zaman değerimizi açıkça tartışmayız; onu davranışlarımızın arasına saklarız. Daha çok çalışırken, daha güzel görünmeye çalışırken, daha anlayışlı olurken, daha az ihtiyaç duyuyormuş gibi davranırken, daha çok verirken ya da birinin bizi fark etmesi için sessizce kendimizi biraz daha “kanıtlanabilir” hâle getirirken.
İnsanın kendini kanıtlaması her zaman büyük cümlelerle olmaz. Bazen bir başarıya fazladan anlam yüklemekte olur. Bazen aynaya biraz daha uzun bakmakta. Bazen bir mesajın cevabını beklerken içinden geçen düşüncelerde. Bazen de “ben zaten değerimi biliyorum” derken bile, birinin bunu görmesine hâlâ içten içe ihtiyaç duymakta.
Fakat tam da burada insanın iç dünyasında ince bir kırılma başlar. Çünkü görülmek istemek insana aittir; sevilmek, takdir edilmek, seçilmek, bir başkasının gözünde karşılık bulmak doğal ve derin bir ihtiyaçtır. Sorun, görülmeyi istememizden çok, değerimizin tanıklığını bizi görmeyen birinden seçtiğimizde başlar. O zaman birinin ilgisizliği yalnızca ilgisizlik olarak kalmaz; içimizde kendi değerimize dair sessiz bir şüpheye dönüşür.
Psikolojide “koşullu öz-değer” kavramı, kişinin kendilik değerini belirli alanlara bağlamasını ifade eder. Crocker ve Wolfe’a (2001) göre bazı insanlar öz-değerlerini başarı, dış görünüş, akademik performans, başkalarının onayı ya da ahlaki olarak “iyi” hissetme gibi alanlar üzerinden deneyimleyebilir. Yani kişi “değerliyim” hissini yalnızca varoluşundan değil, belirli koşulların gerçekleşmesinden almaya başlayabilir. Böylece değer, insanın içinde taşıdığı sakin bir bilgi olmaktan çıkar; sürekli yenilenmesi, gösterilmesi ve korunması gereken kırılgan bir belgeye dönüşür.
Sessiz Bir İspat Alanı
Koşullu hâle gelen değer, zamanla insanın hayatında sessiz bir ölçüm sistemine dönüşebilir. Kimi için bu ölçüm başarıyla çalışır; üretken olduğu, takdir edildiği, bir şeyi başardığı günlerde kendini daha değerli hisseder. Kimi için değer, güzel görünmekte, arzulanmakta, aranmakta ya da seçilmekte belirir. Kimi içinse başkalarının yükünü taşıyabildiği, kimseye sorun çıkarmadığı, herkesin ihtiyacına yetişebildiği ölçüde mümkün olur.
Böylece insan farkında olmadan kendi hayatını bir ispat alanına çevirebilir. Güzelliğini, zekâsını, emeğini, sevgisini, fedakârlığını birer delil gibi sunar. Sanki içimizde görünmeyen bir dosya vardır ve biz sürekli o dosyaya yeni kanıtlar ekleriz: “Bak, ben sevilmeye değerim. Bak, ben seçilmeye değerim. Bak, ben kaybedilmeyecek biriyim.”
Bu durumun ilişkisel boyutunu anlamak için Leary ve Baumeister’ın (2000) sosyometre kuramı yol göstericidir. Bu kurama göre benlik saygısı, kişinin başkaları tarafından ne kadar kabul edildiğini ve ilişkisel olarak ne kadar değer gördüğünü izleyen içsel bir gösterge gibi çalışır. Bu nedenle birinin bizi görmemesi, seçmemesi ya da karşılık vermemesi bazen beklediğimizden daha derine işler. Çünkü insan yalnızca kendi içinde var olmaz; ilişkilerde yankılanmak, bir başkasının dünyasında iz bırakmak ister.
Fakat bu istek, zamanla kendini sürekli düzenleme ve sunma hâline dönüşebilir. Leary ve Kowalski’nin (1990) izlenim yönetimi kavramı, bireylerin başkalarının kendileri hakkında oluşturduğu izlenimleri etkilemeye çalıştığını açıklar. Bu, sosyal yaşamın doğal bir parçasıdır; hepimiz bir ölçüde nasıl göründüğümüzü, nasıl algılandığımızı, nasıl hatırlandığımızı önemseriz. Ancak kişi bütün varlığını başkasının gözünde kabul görecek bir sunuma dönüştürdüğünde, kendini ifade etmekle kendini ispat etmek arasındaki çizgi bulanıklaşır. Bugün ekranların, hızın ve görünürlüklerin içinde bu ispat hâli daha kolay tetikleniyor olabilir; fakat kökünde çok daha eski bir insan ihtiyacı vardır: varlığının bir başkasında karşılık bulduğunu hissetmek.
Bu ispat çabası her zaman görünür, iddialı ya da dışa dönük değildir. Bazı insanlar değerini parlayarak değil, tükenerek kanıtlamaya çalışır. Hep anlayarak, hep yardım ederek, hep idare ederek, hep vererek. Kendini öne çıkarmaz belki; ama varlığını başkalarının ihtiyacında gerekli kılmaya çalışır. Çünkü bazen insan “Beni sev” diyemez; onun yerine “Bana ihtiyaç duy” demeye başlar.
Helgeson’un (1998) “unmitigated communion” kavramı, kişinin kendini dışarıda bırakacak kadar başkalarına odaklanmasını ifade eder. Yardım etmek, empati kurmak ve destek olmak elbette sağlıklı ve insani davranışlardır. Ancak kişi kendi sınırlarını, ihtiyaçlarını ve duygularını sürekli geri plana atarak başkalarının hayatına tutunuyorsa, verme hâli sevginin ifadesi olmaktan çıkıp değeri güvenceye alma stratejisine dönüşebilir.
Kendini Kanıtlamadan Var Olabilmek
Burada belki de sormamız gereken soru şudur: Yaptıklarım değerimin doğal bir ifadesi mi, yoksa değerli olduğuma inanabilmek için sunduğum kanıtlar mı?
Başarmak, sevmek, üretmek, güzel görünmek, yardım etmek, emek vermek yanlış değildir. Hatta bunlar insanın dünyayla bağ kurma biçimleridir. Fakat değerinden yaşamak başka bir şeydir, değerini kanıtlamaya çalışmak başka. Değerinden yaşayan insan da üretir, sever, verir, gelişir; ama bunu varlığını haklı çıkarmak için yapmaz. Değerini kanıtlamaya çalışan insan ise çoğu zaman yaptığı her şeyi görünmeyen bir dosyaya ekler. Alkış, cevap, seçim ya da onay gelmediğinde yalnızca yaptığı şey değil, kendisi de reddedilmiş gibi hisseder.
Belki de iyileşmek, değerimizi daha ikna edici biçimde sunmayı öğrenmek değil; onu yanlış tanıklardan geri çağırmaktır. Neff ve Vonk (2009), öz-şefkatin daha istikrarlı ve belirli sonuçlara daha az bağımlı bir öz-değer duygusuyla ilişkili olduğunu belirtir. Bu da bize önemli bir yerden seslenir: İnsan yalnızca başarılı, güzel, güçlü, seçilmiş ya da ihtiyaç duyulan biri olduğunda değil; kırıldığında, yorulduğunda, görülmediğinde ve hiçbir şeyi kanıtlamadığı anlarda da kendine kalabilmelidir.
Belki de çizgi tam burada yeniden belirir: Değerimi yaşarken mi var oluyorum, yoksa değerimi kanıtlamaya çalışırken mi kendimden uzaklaşıyorum? Çünkü insanın değeri, onu gören gözle başlamaz. Bazen yalnızca, onu yanlış gözlerden geri çağırmak gerekir.
