“Ya yanlış yaparsam?”
Bazen tek bir cümle, insanı henüz gerçekleşmemiş onlarca sonucun içinde dolaştırmaya yeter. Ya yanlış bir karar verirsem? Ya başarısız olursam? Ya insanlar benim hakkımda kötü düşünürse? Ya geri dönüşü olmayan bir şey yaparsam?
İlginç olan şu ki çoğu zaman henüz ortada bir hata bile yoktur. Fakat zihin, olası bir hatanın sonuçlarını çoktan yaşamaya başlamıştır.
Bir işe başvurmaktan vazgeçeriz. Bir ilişkide söylemek istediğimiz şeyi söylemeyiz. Toplantıda aklımıza gelen fikri paylaşmayız. Yeni bir şehir, yeni bir eğitim, yeni bir iş konusunda adım atamayız. Çünkü zihnimizin bir köşesinde aynı soru dönüp durur:
“Peki ya hata yaparsam?”
Belki de bu soruya başka bir soruyla karşılık vermemiz gerekiyor:
Hata yaparsak gerçekten ne olur?
Hatanın kendisi mi, ona verdiğimiz anlam mı?
Bir hata yaptığımızda yalnızca gerçekleşen olayla karşılaşmayız. Aynı zamanda o olay hakkında kendi zihnimizin oluşturduğu yorumlarla da karşılaşırız.
“Yanlış yaptım.” düşüncesi kısa sürede “Ben zaten hiçbir şeyi doğru yapamıyorum.” düşüncesine dönüşebilir.
Bir sınavdan beklediğimiz sonucu alamamak, “Bu sınavda istediğim sonucu alamadım.” olarak kalmayabilir. Zihin bunu “Yeterince başarılı değilim.” şeklinde yorumlayabilir.
Bir ilişkide reddedilmek, “Bu kişi benimle aynı şeyi istemiyor.” olmaktan çıkıp “Demek ki sevilmeye değer biri değilim.” noktasına gelebilir.
Burada önemli bir ayrım vardır: Bir davranışın başarısız olmasıyla kişinin kendisini başarısız olarak tanımlaması aynı şey değildir.
Bilişsel davranışçı yaklaşım açısından yaşadığımız olaylarla hissettiğimiz duygular arasında düşüncelerimizin önemli bir rolü vardır. Aynı hata iki farklı insan için tamamen farklı psikolojik sonuçlar yaratabilir. Çünkü olay aynı olsa bile, olaya yüklenen anlam aynı değildir.
Bir kişi “Yanlış yaptım, bir dahaki sefere farklı davranabilirim.” diye düşünürken başka biri “Bunu bile beceremedim.” diyebilir.
Hata aynıdır.
Fakat kişinin kendisiyle kurduğu ilişki farklıdır.
Neden hata yapmak bazılarımız için bu kadar korkutucu?
Hata korkusunun hikâyesi çoğu zaman yetişkinlikte başlamaz.
Çocukken yanlış bir cevap verdiğimizde nasıl karşılandığımız, düşük bir not aldığımızda evde ne olduğu, bir şeyi döktüğümüzde yüzümüze nasıl bakıldığı, başarımızın ne kadar övüldüğü ve başarısızlığımızın ne kadar kabul edildiği zaman içinde hata kavramıyla kurduğumuz ilişkiyi etkileyebilir.
Bazı çocuklar hata yaptığında şunu öğrenir:
“Olabilir. Tekrar deneyebilirim.”
Bazıları ise çok daha farklı bir mesaj alır:
“Hata yaptığımda insanlar hayal kırıklığına uğrar.”
“Başarılı olduğumda değerliyim.”
“Yanlış yaparsam eleştirilirim.”
“Yeterince iyi olmalıyım.”
Çocuklukta öğrenilen bu kurallar yetişkinlikte birebir aynı cümlelerle karşımıza çıkmayabilir. Fakat davranışlarımızın arkasında yaşamaya devam edebilirler.
Bu nedenle yetişkinlikte mükemmeliyetçilik olarak gördüğümüz bazı davranışların altında yalnızca “çok başarılı olma isteği” bulunmaz. Bazen daha derinde, hata yaptığında değer kaybedeceğine ilişkin bir korku vardır.
Ve insan hata yapmayı tehlikeli olarak algıladığında doğal olarak kendisini korumaya çalışır.
Hiç denemezsem, hiç hata yapmam.
Hata korkusunun en sessiz sonuçlarından biri kaçınmadır.
Kaçınma her zaman dramatik görünmez. Hatta dışarıdan bakıldığında bazen oldukça mantıklı gerekçeleri vardır.
“Biraz daha hazır olduğumda başlarım.”
“Şu an doğru zaman değil.”
“Biraz daha araştırayım.”
“Önce kendimi geliştirmem gerekiyor.”
“Daha sonra söylerim.”
Bunların bazıları elbette gerçekten doğru olabilir. Fakat bazen hazırlık olarak adlandırdığımız şey aslında korkunun daha kabul edilebilir bir biçimidir.
Çünkü başlamazsak başarısız olmayız.
Söylemezsek reddedilmeyiz.
Başvurmazsak kabul edilmediğimizi görmeyiz.
Seçim yapmazsak yanlış seçim yapmış olmayız.
Fakat burada zihnin gözden kaçırdığı bir şey vardır: Karar vermemek de bir karardır.
Hata yapmamak uğruna hayatın dışında kalmak, bizi kısa vadede kaygıdan koruyabilir; ancak uzun vadede başka bir bedel yaratabilir.
Bir süre sonra insan yaptığı hatalardan çok, yapmaya cesaret edemediği şeyleri düşünmeye başlayabilir.
Zihnimiz hatanın sonucunu neden büyütür?
Kaygılı olduğumuz zamanlarda zihnimiz geleceği tarafsız bir gözlemci gibi değerlendirmez.
“Sunumda bir yerde takılırsam rezil olurum.”
“Bu işi kabul eder ve başarılı olamazsam her şey mahvolur.”
“Yanlış kişiye güvenirsem bir daha toparlanamam.”
Bu düşüncelerde ortak bir özellik vardır: Olası olumsuz sonuç yalnızca tahmin edilmez, aynı zamanda olduğundan daha büyük ve baş edilemez olarak değerlendirilir.
Psikolojide buna felaketleştirme adı verilir.
Felaketleştiren zihin genellikle iki şeyi aynı anda yapar: Olumsuz bir sonucun gerçekleşme ihtimalini büyütürken, kişinin bu sonuçla başa çıkabilme kapasitesini küçültür.
Belki hata yapacağız.
Fakat zihnimizin bize daha az sorduğu soru şudur:
“Hata yaparsam bununla baş edebilir miyim?”
Çoğu zaman cevap sandığımızdan daha umut vericidir.
Çünkü geçmişimize baktığımızda bugün hâlâ utandığımız, “Keşke yapmasaydım.” dediğimiz, yanlış değerlendirdiğimiz birçok an bulabiliriz. O günlerde bazıları dünyanın sonu gibi gelmiş olabilir.
Ama hayat devam etti.
Biz de devam ettik.
Hata yapmak ile hata olmak aynı şey değildir.
Kendimize karşı kullandığımız dil burada düşündüğümüzden daha önemlidir.
“Başarısız oldum.” ile “Başarısız biriyim.”
“Yanlış bir karar verdim.” ile “Ben yanlış kararlar veren biriyim.”
“Bu ilişkide hata yaptım.” ile “Ben ilişkileri beceremiyorum.”
İlk cümlelerde davranış değerlendirilir. İkincilerde ise bütün kimlik.
İnsan kendisini tek bir davranış üzerinden tanımlamaya başladığında hata, düzeltilebilecek bir deneyim olmaktan çıkar ve benlik değerine yönelik bir tehdide dönüşür.
Oysa insan davranışlarının toplamından bile daha karmaşık bir varlıktır.
Yanlış bir seçim yapmış olmamız, seçim yapma kapasitemizin olmadığı anlamına gelmez. Bir konuda başarısız olmamız, başarısız biri olduğumuzu göstermez. Birine güvenip hayal kırıklığı yaşamamız, insanları değerlendirme konusunda tamamen yetersiz olduğumuz anlamına gelmez.
Bazen yalnızca yanlış yapmışızdır.
Ve belki de bazı hataların bundan daha büyük bir anlama ihtiyacı yoktur.
Peki hata yaptığımızda ne olur?
Bazen üzülürüz.
Bazen utanırız.
Bazen birinden özür dilememiz gerekir.
Bazen para, zaman veya bir fırsat kaybederiz.
Bazen sonuçlarını düzeltmek için uzun süre uğraşmamız gerekir.
Bazı hataların gerçekten ciddi sonuçları da olabilir. Bu nedenle “Hata yapmak güzeldir.” gibi romantik bir yaklaşım gerçekçi değildir. Her hata bizi geliştirmez ve her yanlış kararın sonunda iyi bir şey olmak zorunda değildir.
Fakat psikolojik açıdan önemli olan, hata yapabileceğimiz gerçeğini kabul ederek yaşayabilmektir.
Çünkü hata ihtimalini tamamen ortadan kaldırmaya çalıştığımızda hayatımızdaki belirsizliği de ortadan kaldırmamız gerekir.
Bu ise mümkün değildir.
İlişki kurmak belirsizlik içerir.
Bir meslek seçmek belirsizlik içerir.
Birine güvenmek, taşınmak, iş değiştirmek, eğitim almak, çocuk yetiştirmek, bir fikir söylemek, hatta bazen yalnızca “hayır” demek bile yanlış yapma ihtimalini beraberinde getirir.
Yaşamak biraz da yeterli bilgiye sahip olmadığımız hâlde karar verebilme cesaretidir.
Kendimize başka bir soru sorabilir miyiz?
Belki “Ya hata yaparsam?” sorusunu tamamen susturmamız gerekmiyor.
Onun yerine yanına birkaç soru daha ekleyebiliriz:
“Yanlış giderse ne yapabilirim?”
“Bunun gerçekten geri dönüşü yok mu?”
“Bir arkadaşım aynı hatayı yapsaydı ona benim kendime söylediğim şeyleri söyler miydim?”
“Bu olay benim hakkımda gerçekten ne kanıtlıyor?”
“Buradan öğrenebileceğim bir şey var mı?”
Ve belki en önemlisi:
“Hata yapma ihtimalim olmasına rağmen bunu yapmak benim için hâlâ değerli mi?”
Çünkü psikolojik olarak daha esnek olmak, hiçbir zaman korkmamak ya da her zaman doğru karar vermek değildir. Bazen korkuya, belirsizliğe ve hata ihtimaline rağmen bizim için önemli olan yönde hareket edebilmektir.
Belki de mesele hiç düşmemek değildir
Hayatımızı geriye doğru izleyebilseydik muhtemelen bugün olduğumuz kişiyi yalnızca doğru kararlarımızın oluşturmadığını görürdük.
Yanlış insanlara güvenmiş olabiliriz.
Yanlış bölümü seçmiş, yanlış işe girmiş, gereğinden fazla kalmış veya çok erken vazgeçmiş olabiliriz.
Söylemememiz gereken şeyleri söylemiş, söylememiz gereken zamanlarda susmuş olabiliriz.
Bugünkü aklımızla geçmişteki kendimize baktığımızda birçok şeyi farklı yapacağımızı düşünebiliriz.
Ama burada küçük bir adaletsizlik vardır:
Geçmişteki kendimizi, bugün sahip olduğumuz bilgiyle yargılarız.
Oysa o zamanki biz, bugünkü bildiklerimizi bilmiyordu.
Belki kendimize yöneltebileceğimiz daha şefkatli ve gerçekçi cümle şudur:
“O gün sahip olduğum bilgiler, ihtiyaçlar, korkular ve imkânlarla bir karar verdim. Bugün daha farklı düşünebiliyor olmam, o günkü hâlimi cezalandırmam gerektiği anlamına gelmez.”
Hatalarımızın sorumluluğunu almak önemlidir. Fakat sorumluluk almak ile kendimizi cezalandırmak aynı şey değildir.
Birincisi değişimin önünü açabilir.
İkincisi ise bizi geçmişte tutabilir.
Sonuçta “Hata yaparsak ne olur?” sorusunun tek bir cevabı yok.
Bazen hiçbir şey olmaz.
Bazen canımız yanar.
Bazen bir şey kaybederiz.
Bazen özür dileriz ve düzeltiriz.
Bazen öğreniriz.
Bazen de aynı hatayı tekrar yaparız.
Ama belki asıl mesele, hayatımız boyunca hiç hata yapmamak değildir.
Belki mesele, hata yaptığımızda kendimizi tamamen kaybetmemeyi öğrenmektir.
Çünkü insan olmanın içinde yanılmak da vardır.
Ve bazen büyümek, her seferinde doğru yolu seçebilmekten değil; yanlış bir yola girdiğimizi fark ettiğimizde kendimize düşman olmadan yönümüzü yeniden belirleyebilmekten geçer.