Her çocuk sahibi ebeveyn, çocuklarının başarılarıyla gurur duyar. Bu başarı, onlara çocuklarını ne kadar iyi yetiştirdiklerini hissettiren, adeta arkalarında aydınlatıcı bir güneş gibi duran güçlü bir duygudur. Çocuğunun bir sınavdan iyi not alması, bir yarışta dereceye girmesi, bir maçta başarılı olması ebeveyn için yalnızca bir sonuç değil, aynı zamanda kendi ebeveynliklerinin de onaylandığı bir alan hâline gelir. Ancak başarı zamanla bir alışkanlığa dönüştüğünde ve çocuğun hayatındaki en baskın ölçüt hâlini aldığında, çocuk ile ebeveyn arasındaki ilişkinin yönü fark edilmeden koşullu sevgiye kayabilir. Duyulan gurur, zamanla ya da çoğu zaman fark edilmeden, çocuklara karşı olan sevgiyi bir ödül gibi sunmaya başlar ve saf sevgiyi sabote edebilir. Sevgi, bu süreçte başarıya ya da ebeveynlere göre “doğru” olan bir davranışa bağlanmış olur.
Bu noktada “Seni her koşulda seviyorum” cümlesi yavaş yavaş “Seni seviyorum ama…” cümlesine dönüşür. Aradaki fark ise çocuğun güvenli bağlanma şeklini oldukça zedeler. Çünkü ilk cümlede çocuk, ne olursa olsun arkasında durulacak, yıkılmaz ve güvenli bir yuvada yaşadığını hissederken; ikinci cümlede bu yıkılmaz yuva artık sarsılmış, belirli şartlar altında kapısından girilebilen bir barınağa dönüşmüştür. Sevgi koşulsuz bir zemin olmaktan çıkar, şartlı bir alan hâline gelir. Çocuk artık yalnızca “olduğu için” değil, “yaptıklarıyla” kabul gördüğünü hissetmeye başlar.
Bu kötü ebeveynlik değildir. Bazen ebeveynler kendi çocukluklarında yaşayamadıkları ya da eksik kalan başarı, sevgi, eğitim ve kariyer alanlarını çocukları üzerinden tamamlamaya çalışırlar. Çocuklarını yönlendirirken niyetleri sevgidir, korumaktır, güçlendirmektir. Ancak bu tamamlama çabası, farkında olmadan sevgiyi performansla eşleştirmelerine sebep olabilir. Böylece çocuk için sevgi, doğal bir duygu olmaktan çıkar ve kazanılması gereken bir ödüle dönüşür. Çocuğun başarı öncesi hissettiği sevgi yavaş yavaş koşullanır ve “başarılı olmazsam sevilmeyeceğim” düşüncesine dönüşebilir.
Ebeveynlerin kendilerine dönem dönem sorular sorması bu noktada çok önemlidir. “Sevgimi gerçekten çocuğuma kim olduğu için mi gösteriyorum, yoksa yaptığı şeyler için mi?” “Başarı olmadığında da aynı sıcaklığı, aynı ilgiyi, aynı kabulü sunabiliyor muyum?” Bu sorular, sevgiyi doğru şekilde aktarabilmenin anahtarlarından biridir.
Sevgiyi koşullanarak alan çocuk, ilerleyen yaşlarında mükemmeliyetçi bir yapıya bürünebilir. Başarısızlığa tahammülsüzlük geliştirebilir, aşırı hassasiyet yaşayabilir ve bunun ardından öfke patlamaları görülebilir. Kendini sürekli kanıtlama ihtiyacı hisseder, tükenmişlik yaşar, zamana yayılan bir onay bağımlılığı geliştirir ve içinde hiç susmayan “Yeterli miyim?” sorusuyla baş başa kalır. Bunlarla başa çıkmak imkânsız olmasa da sevgiyi bu şekilde kodladıkları için oldukça zorlanırlar. Çocukluğunda her başarı sonrası sevgi gören çocuk, yetişkinlikte sevgiyi hak etmek için sürekli onay arayışı içerisinde bulur kendini. Oysa sevilmek için insan olmamız yeterlidir.
Nesiller Arası Aktarım ve Kimlik Gelişimi
Sevgiyi aldığımız şekil, hayatımızdaki arkadaşlıklarımızı, romantik ilişkilerimizi, iş ilişkilerimizi ve hatta gelecek nesilleri bile etkiler. Sevgi, öğrenilen bir dildir ve bu dil nesilden nesle aktarılır. Bu döngüyü kırmak zor olmakla beraber çaba ile düzeltilebilir. Çünkü çocuk zihninde bu durum çoğu zaman şu şekilde kodlanır: “Başarı hâlinde değerliyim ve seviliyorum, ancak başarısızlık hâlinde değersizim ve sevilmem.” Çocuk birey olduğu ve kendisi olduğu için sevilmek yerine, kendisine kattığı şeylerle birlikte bütün olarak sevileceğini düşünür. Kimlik gelişimi bu esnada zedelenebilir.
Öz şefkat konusunda kendisine karşı yapıcı değil, yıkıcı eleştiriler başlar. En ufak başarısızlığında varlığı sarsılarak kendini işe yaramaz biri olarak görmeye başlar. Başarılı olup takdir almadığında ise eksiklik hisseder. Başarıyı doğru ve yanlış olarak sınıflandırır. Başarı konusu çocuk için artık bir gelişim alanı olmaktan çıkar ve bir görev hâline gelir. Çıta yükseldikçe sınırlar zorlanır ve artık daha iyisini yapabildiğini gördüğünde, eski başarıları başarısızlık gibi algılanmaya başlar. Bu durum yoğun bir tatminsizlik duygusu yaratır.
Kaygıdan Onay Bağımlılığına Uzanan Yol
Çocuklukta kısa vadeli etkilerde kaygı duygusu ortaya çıkar. Çocuk başarısızlık kaygısıyla birlikte artık başarının da en iyisi olmak için çabalar. Hata yapmaktan çok korkar, hata yapmamak için harekete geçmekte zorlanabilir. Bunun tam tersine, birçok sorumluluk alarak aşırı telafi davranışına da yönelebilir. Kısa vadede ortaya çıkan bu kaygı, zamanla başarının en iyisi olmak için çabalamaya döndüğünde mükemmeliyetçilik başlar. Bu artık uzun vadeli bir etkidir.
Örneğin çocuk bir yarışmada üçüncü olmaktan mutluluk duyarken, zamanla birinci olamadığı için hırs, üzüntü, ağlama ya da öfke nöbetleri yaşayabilir. Sürekli en iyisi olmaya çalışırken ailesinden ve çevresindeki herkesten onay alma ihtiyacı hisseder. Onay ihtiyacı bağımlılığa dönüştükten sonra, her adımda çevresindeki insanlara soru sorarak en iyisini yapmaya çalışma davranışı gözlemlenir. Artık bu onay bağımlılığının geldiği son noktada “Ben yetersiz miyim?” hissi oluşur.
Performans Odaklı Büyümenin Bedeli
Burada asıl konu, özgürlük ile bağımlı yaşam arasındaki dengeyi kurmanın öğrenilememesidir. Bir yandan kendi başına isteklerini yapmak ve başarısızlığı da kimliğin bir parçası olarak görmek isterken, diğer yandan çocukluktan itibaren öğrenilen “Başarılı olursam herkes beni çok sever” inancı arasında ciddi bir çatışma görülür. Özellikle sporcularda, çocukluktan itibaren görülen en büyük bilişsel çarpıtmalardan biri budur. Sahadaki başarısızlık, izlenme baskısıyla beraber tepki görme ve sevgisizlik korkusu yaratır. Kaybedilen her maç ya da iyi geçmeyen her antrenman, değersizlik şemasını tetikler. Çünkü çocukluktan yetişkinliğe performans odaklı büyümüş bireyler, içlerinde o kırılganlığı ve hassasiyeti taşır.
İşte çocuklarımızı bizden bağımsız bireyler hâline getirirken, niyeti sevgi olan ancak sonucu istemeden bağımlı ve koşullu sevgiye dönüşen bir modelle büyütebiliyoruz. Çocuk baskı altında öğrendiği bu sevgiyi kalbinde hissetse de huzursuzca taşır. İleride ise bu huzursuz sevgiyi, kendine yük olan düşüncelerle harmanlayarak kendine tahammülsüzleşir. Bu masum ama çoğu zaman ebeveynlerin kendi çocukluğunu tamamlamak üzere gösterdiği koşullu sevgi, fark etmeden çocukların hücrelerine kadar nüfuz eder. Kötü niyetle yapılmasa bile, belki de çocukların tüm hayatındaki ilişkilerini, düşüncelerini ve davranışlarını şekillendirecek kadar güçlü bir etki yaratır. Bu yüzden bu durumu erkenden fark etmek ve önlemek, sağlıklı ilişkiler kurmamızı ve çocuğumuza da sağlıklı ilişkileri aşılamamızı kolaylaştıracaktır.
Çözüm: Çaba Odaklı Dil ve Koşulsuz Kabul
Nereden başlayacağını bilemediğimizde çaba odaklı dili kullanmak işimize yarayacaktır. Örneğin başarıyı sevgiyle eşleştirmiş olan çocuğumuz yanımıza gelip “Anne bak, kazandım” dediğinde, burada önce onun nasıl hissettiğini anlamak ve önceliklendirmek gerekir. Kazanmasa da çabasının değerli olduğunu hissettirmek, sevgiyi yalnızca sonuca bağlamadığımızı göstermek çok önemlidir. Kilit nokta sadece başarıldığında değil, başarıya giden yolda gösterilen çabanın, sabrın ve tahammülün de değerli olduğunu çocuğa hissettirebilmektir. Başarısızlığın da takdire layık olduğunu ve tüm engel gibi görünen pürüzlü yolların bizi başarıya götüreceğini bilmek gerekir.
Mesaj dili başarıya değil, bu engelleri aşma çabasına, gösterilen sabra ve dayanıklılığa yönelmelidir. Duygular, eylemlerin ve başarıların önüne konulduğunda çocuğun bakış açısı da değişmeye başlar. Güneş açmadan önce karın ya da yağmurun yağabileceğini, gökkuşağının yağmur yağmadan açamayacağını anlatmak, günlük hayattan sembolleştirilmiş en temiz örneklerden biridir.
Özetle, duygu odak noktaya alındığında ve sevgi başarıya bağlanmadığında çocuk yine başarılı olur. Hem de bu sefer kaygısız, yanlış şemalar oluşmadan. Koşulsuz ve şartsız sevilmek, başarının gururunu artırır ve kişiye zarar vermez. Aksine çocuğun kendine güvenini güçlendirir, içsel motivasyonunu besler ve onu daha sağlam bir benlik yapısına taşır.
