İnsan zihni, günlük yaşamda sürekli olarak hedef yönelimli bir şekilde çalışır. Ancak bu hedefler her zaman kesintisiz biçimde korunmaz ve zaman zaman kısa süreli erişim kayıpları yaşanabilir. Bu durum, günlük hayatta sıkça karşılaşılan bir deneyimde açıkça gözlemlenebilir: Mutfaktan su almak amacıyla kalkıp başka bir odaya yönelmek ve bu sırada “Ben buraya niçin geldim?” sorusuyla karşılaşmak, oldukça yaygın bir bilişsel deneyimdir. Bu durum genellikle basit bir unutkanlık olarak değerlendirilse de, bilişsel nörobilim perspektifinden bakıldığında, belleğin ve dikkat süreçlerinin dinamik etkileşimiyle açıklanabilen karmaşık bir olgudur.
İnsan deneyimi öznel olarak kesintisiz bir akış gibi hissedilse de, beyin bilgiyi bu şekilde işlemez. Araştırmalar, beynin yaşantıları “olaylar” halinde düzenlediğini göstermektedir. Yani günlük yaşam, tek parça bir bütün olmaktan ziyade, birbirini takip eden ayrı bölümler şeklinde temsil edilir. Bu bölümler arasındaki geçiş noktalarına bilişsel literatürde “olay sınırları” denmektedir. Bir odadan başka bir odaya geçmek, bir ortamdan çıkıp yeni bir ortama girmek ya da farklı bir işe başlamak bu sınırları oluşturabilir. Bu tür geçişlerde beyin, eski bağlama ait bilgileri arka plana alırken yeni ortama uyum sağlamaya yönelir. Bu süreçte, o anda akılda tutulan hedefler kısa süreli olarak daha zor erişilebilir hale gelebilir.
Bu durumu açıklamada hipokampus adı verilen beyin yapısı önemli bir rol oynar. Hipokampus, yalnızca anıların depolanmasında değil, aynı zamanda bu anıların hangi bağlamda yani nerede ve hangi durumda yaşandığının kaydedilmesinde de görev alır. Örneğin “su almak için mutfağa gitme” niyeti, sadece bir düşünce olarak değil, aynı zamanda o an bulunulan ortamla birlikte kodlanır. Ancak ortam değiştiğinde, yani farklı bir odaya geçildiğinde, çevresel ipuçları da değişir. Görsel düzen, nesneler ve mekânsal bilgiler farklılaştığı için beyin yeni duruma uyum sağlamaya çalışır. Bu uyum sürecinde, önceki bağlama ait hedef bilgi geçici olarak geri planda kalabilir. Bu nedenle kişi aslında unuttuğu için değil, bilgiye ulaşmak için gerekli ipuçları zayıfladığı için o an hedefini hatırlamakta zorlanabilir. Çoğu zaman kişi tekrar önceki ortama döndüğünde ne yapmak istediğini hatırlar. Bu da bilginin tamamen kaybolmadığını, yalnızca erişimin geçici olarak zorlaştığını gösterir.
Bu süreçte çalışma belleği de önemli bir rol oynar. Çalışma belleği, o anda zihinde kısa süreli olarak tutulan bilgilerin yönetildiği sistemdir. Ancak bu sistemin kapasitesi sınırlıdır ve sürekli olarak çevresel uyaranlar, düşünceler ve planlarla meşgul olur. Böylelikle bir hedef düşünce, dikkat başka bir şeye kaydığında kısa süreli olarak baskılanabilir. Bu süreçte çalışma belleğinin yönetiminden sorumlu olan prefrontal korteks, hedefe yönelik davranışların sürdürülmesinde merkezi bir rol üstlenmektedir. Birey bir amacı zihninde aktif olarak tutarken, prefrontal korteks bu hedefin dikkat odağında kalmasını sağlar ve ilgili bilgilerin gereksiz uyaranlar tarafından bastırılmasını engeller.
Ancak çevresel bağlamın değişmesi, örneğin bir odadan başka bir odaya geçilmesi, bilişsel sistem üzerinde ek bir yük oluşturur. Yeni ortamın görsel ve mekânsal özelliklerinin işlenmesi, dikkat kaynaklarının yeniden dağıtılmasına neden olur. Bu durumda prefrontal korteks hem mevcut hedefi korumak hem de yeni çevresel bilgileri değerlendirmek zorunda kalır. Artan bu bilişsel yük, çalışma belleği kapasitesinin geçici olarak zorlanmasına yol açabilir. Bunun sonucunda, hedef temsilinin aktifliği azalabilir ve bilgi tamamen kaybolmamakla birlikte erişilebilirliği geçici olarak düşebilir. Bu nedenle birey, aslında unuttuğu için değil, hedefe ulaşmayı sağlayan dikkat ve bağlam mekanizmaları geçici olarak zayıfladığı için “Buraya niçin geldim?” deneyimini yaşayabilir.
Bağlam değişiminin belleğe etkisini açıklamak için literatürde “kapı eşiği etkisi” (doorway effect) olarak adlandırılan bir olgudan da söz edilmektedir. Bu etkiye göre, bireyin bir mekândan başka bir mekâna geçmesi, zihinsel olarak mevcut hedefin geçici süreyle erişilebilirliğinin azalmasına yol açabilmektedir. Başka bir ifadeyle, fiziksel ortam değişikliği yalnızca çevresel bir geçiş değil, aynı zamanda bilişsel bağlamın da yeniden yapılandırılması anlamına gelmektedir. Ancak bu etkinin her durumda güçlü ve tutarlı biçimde ortaya çıkmadığı, son yıllarda yapılan çalışmalarla birlikte tartışmalı hale gelmiştir. Buna rağmen, mekânsal geçişlerin dikkat ve bellek süreçleri üzerinde kısa süreli etkiler yaratabileceği genel olarak kabul edilmektedir. Bu nedenle bir odadan başka bir odaya geçildiğinde yaşanan “ne yapacaktım?” deneyimi, tamamen bir unutkanlık olmaktan ziyade, bağlam değişimine bağlı geçici bir erişim zorluğu olarak değerlendirilebilir.
Bu doğrultuda, “Ben buraya niçin geldim?” gibi kısa süreli zihinsel boşluklar, belleğin zayıflığından ziyade beynin bağlama dayalı çalışma biçimine işaret etmektedir. Bu tür deneyimler, bilişsel sistemin sabit bir kayıt mekanizması olmaktan çok, sürekli yeniden organize olan dinamik bir yapı olduğunu göstermesi açısından önem taşımaktadır.
KAYNAKÇA
Gökçe,E, Güneş,E, Nalçacı,E, ‘’ Çalışma Belleği Hakkında Kısa Bir Gözden Geçirme’’ Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası 2021;74(1):11-17
Güneş,E, ‘’Dikkat Mekanizmaları’’ ANKARA ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ MECMUASI Cilt 57, Sayı 2, 2004, 81-88
Güngör, S. M. (2009). Öğrenme ve bellek. COBID WordPress.
Sarıkaya Levent, Y. (2023). HATIRLAMA VE UNUTMA ARACI OLARAK BELLEK MEKÂNLARI. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 22(85), 328-339.KAYNAKÇA
Gökçe,E, Güneş,E, Nalçacı,E, ‘’ Çalışma Belleği Hakkında Kısa Bir Gözden Geçirme’’ Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası 2021;74(1):11-17
Güneş,E, ‘’Dikkat Mekanizmaları’’ ANKARA ÜNİVERSİTESİ TIP FAKÜLTESİ MECMUASI Cilt 57, Sayı 2, 2004, 81-88
Güngör, S. M. (2009). Öğrenme ve bellek. COBID WordPress.
Sarıkaya Levent, Y. (2023). HATIRLAMA VE UNUTMA ARACI OLARAK BELLEK MEKÂNLARI. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 22(85), 328-339.
