Modern insan neden mutsuz ve ilişkilerini sürdürmekte neden bu kadar zorlanıyor? İnsanlık tarihinin hiçbir döneminde birbirimize ulaşmak bu kadar kolay olmamıştı. Birkaç saniye içinde dünyanın diğer ucundaki bir insanla konuşabiliyor, tek dokunuşla yüzlerce kişiye ulaşabiliyor, günün her saatinde iletişim kurabiliyoruz. Teknoloji bize mesafeleri ortadan kaldırmayı vaat etti ve büyük ölçüde bunu başardı da. Fakat ortada tuhaf bir çelişki var. Birbirimize ulaşmak kolaylaştıkça, birbirimizi anlamak zorlaştı. İletişim arttıkça yalnızlık arttı. Seçenekler çoğaldıkça ilişkiler kısaldı. İnsanlar hiç olmadığı kadar görünür hale gelirken, hiç olmadığı kadar görülmediklerini hissetmeye başladılar.
Bir psikolog olarak son yıllarda seans odasında en sık karşılaştığım temalardan biri mutsuzluk. Ancak bu mutsuzluk, geçmiş nesillerin yaşadığı türden bir mutsuzluk değil. Eskiden insanlar daha çok sahip olamadıkları şeylerden dolayı mutsuz olurlardı. Bugün ise sahip oldukları şeylere rağmen mutsuzlar. İşleri var, evleri var, sosyal çevreleri var, ilişkileri var ama yine de içlerinde tanımlayamadıkları bir eksiklik hissi taşıyorlar. Bir şeylerin yolunda gitmediğini biliyorlar ama tam olarak neyin eksik olduğunu ifade etmekte zorlanıyorlar. Belki de bu yüzden artık “Neden mutsuzum?” sorusundan çok “Neden mutlu olamıyorum?” sorusunu duyuyoruz. Bu iki soru birbirine benzese de aslında aynı değildir. “Neden mutsuzum?” sorusu bir sorunun kaynağını arar. “Neden mutlu olamıyorum?” sorusu ise mutluluğu bir hedef, bir varış noktası olarak kabul eder.
Modern dünyanın bize öğrettiği en büyük yanılsamalardan biri tam da budur. Mutluluğun ulaşılması gereken bir hedef olduğu fikri… Çocukluğumuzdan itibaren bize sürekli bir sonraki adım gösterilir. İyi bir okul kazanırsan mutlu olacaksın. Mezun olunca mutlu olacaksın. İş bulunca mutlu olacaksın. Evlendiğinde mutlu olacaksın. Çocuk sahibi olduğunda mutlu olacaksın. Evini aldığında mutlu olacaksın. Mutluluk sürekli gelecekte duran bir ödül gibi sunulur. Fakat insan zihni ilginç bir şekilde çalışır. Ulaştığı şeylere çok hızlı alışır. Bir zamanlar hayalini kurduğumuz şeyler, elde ettikten kısa süre sonra sıradanlaşır. Beklediğimiz mutluluk gelmediğinde ise kendimizi başarısız hissederiz. Çünkü bize kimse mutluluğun kalıcı bir duygu olmadığını öğretmemiştir. İnsan hayatı mutluluk üzerine değil, anlam üzerine kuruludur.
Mutluluk gelip geçen bir misafirdir. Anlam ise insanın hayatına yön veren temel unsurdur. Ne yazık ki günümüzde insanlar anlam arayışından çok haz arayışına yönelmiş durumda. Acıdan kaçmaya, sıkıntıyı ortadan kaldırmaya, rahatsızlık veren her duyguyu yok etmeye çalışıyoruz. Oysa psikolojik gelişim tam da rahatsızlık veren duygularla kurulan ilişki sayesinde gerçekleşir. Üzüntü, kayıp, hayal kırıklığı, yalnızlık, özlem ve hatta zaman zaman hissedilen boşluk duygusu insan olmanın doğal parçalarıdır. Fakat modern kültür bu duyguların yaşanmasına izin vermiyor. Sürekli güçlü olmamız, sürekli üretmemiz, sürekli mutlu görünmemiz bekleniyor.
İnsan kendi doğasına aykırı bir hayat yaşamaya başladığında ise kaçınılmaz olarak yabancılaşma ortaya çıkıyor. Belki de bugün yaşadığımız mutsuzluğun temelinde bu yabancılaşma yatıyor. Kendimize yabancılaşıyoruz, duygularımıza yabancılaşıyoruz, ihtiyaçlarımıza yabancılaşıyoruz, ve en sonunda birbirimize yabancılaşıyoruz…
İlişkilerde yaşadığımız zorlukların önemli bir kısmı da tam burada başlıyor. Çünkü bir insanın başkasıyla kurduğu ilişki, aslında kendisiyle kurduğu ilişkinin bir yansımasıdır. Kendini tanımayan bir insanın karşısındaki kişiyi tanıması zordur. Kendi duygularını anlamlandıramayan bir insanın başkasının duygularını anlaması da kolay değildir. Bugün birçok insan ilişki istiyor ama yakınlık istemiyor. Sevilmek istiyor ama incinmek istemiyor. Bağlanmak istiyor ama hayal kırıklığı yaşamaktan korkuyor. Görülmek istiyor ama gerçek yüzünü göstermek istemiyor. Bu durum ilk bakışta çelişkili görünse de aslında oldukça anlaşılabilir. Çünkü modern insanın en büyük korkularından biri reddedilmek. Bir başkasına gerçekten yaklaşmak, aynı zamanda reddedilme ihtimalini de kabul etmek anlamına geliyor. Birini sevmek, onu kaybetme ihtimalini de kabul etmektir. Birine güvenmek, hayal kırıklığı yaşama riskini de beraberinde getirir. Oysa günümüz kültürü bize risk almadan sonuç elde etmeyi öğretiyor. İlişkiler ise bunun tam tersidir. İlişki dediğimiz şey belirsizliğin içine gönüllü olarak adım atabilmektir. Karşımızdaki insanın bizi tamamen anlamayacağını bilerek iletişim kurabilmektir. Zaman zaman kırılacağımızı bilerek bağ kurabilmektir.
İnsanlar bugün ilişkilerden eskisinden daha fazla şey bekliyorlar. Partnerlerinin hem sevgili, hem arkadaş, hem sırdaş, hem terapist, hem motivasyon kaynağı, hem de hayatın bütün boşluklarını dolduran kişi olmasını istiyorlar. Ancak hiçbir insan başka bir insanın bütün ihtiyaçlarını karşılayabilecek kapasiteye sahip değildir. İşte bu noktada hayal kırıklıkları başlıyor. Çünkü ilişkiler çoğu zaman karşımızdaki kişiyi olduğu gibi görmekten çok, onun bizim eksiklerimizi tamamlamasını beklemek üzerine kuruluyor. Oysa sağlıklı bir ilişki, iki yarım insanın birbirini tamamlaması değil, iki bütün insanın birbirine eşlik etmesidir. Burada çocukluk deneyimlerinin etkisini göz ardı etmek mümkün değildir. Hepimiz yetişkin bedenlerimizin içinde çocukluğumuzun izlerini taşıyoruz. Çocukken nasıl sevildiğimiz, nasıl duyulduğumuz, ihtiyaçlarımızın nasıl karşılandığı, yetişkinlikte kurduğumuz ilişkilerin temelini oluşturuyor.
Çocukken sürekli eleştirilen biri, yetişkin olduğunda onay arayabilir. İhmal edilen biri yoğun terk edilme korkuları yaşayabilir. Koşullu sevgi gören biri sürekli yeterli olmaya çalışabilir. Görülmeyen biri ilişkilerde görünür olmak için aşırı çaba gösterebilir. Bu nedenle birçok ilişki aslında iki yetişkin arasında değil, iki çocuğun yaraları arasında yaşanıyor gibidir. Bir taraf terk edilmekten korkarken, diğer taraf yetersiz hissetmekten korkuyor olabilir. Bir taraf yakınlık ararken, diğer taraf özgürlüğünü kaybetmekten korkuyor olabilir. Ve çoğu zaman insanlar birbirleriyle değil, geçmişlerinden getirdikleri korkularla mücadele ediyorlar.
Bir başka önemli mesele de sosyal medyanın hayatımıza kattığı görünürlük yanılsamasıdır. Hiçbir dönemde insanlar kendilerini bu kadar sık başkalarıyla kıyaslamamıştı. Artık yalnızca komşumuzun ya da akrabamızın hayatını değil, binlerce insanın hayatını aynı anda görebiliyoruz. Ancak gördüğümüz şey hayatın tamamı değil. İnsanlar en mutlu anlarını paylaşıyorlar. En başarılı göründükleri fotoğrafları seçiyorlar, en güçlü yanlarını sergiliyorlar. Biz ise bunları kendi hayatımızın perde arkasıyla karşılaştırıyoruz. Sonuçta sürekli eksik hissediyoruz. Yetersiz hissediyoruz. Geç kalmış hissediyoruz. Oysa karşılaştırdığımız şeyler eşit değil. Bir başkasının vitriniyle kendi iç dünyamızı kıyaslıyoruz. Bu da mutsuzluğu besleyen önemli faktörlerden biri haline geliyor. Bugün sahip olduğumuz birçok sorun aslında dış dünyadan değil, iç dünyamızla kurduğumuz ilişkiden kaynaklanıyor.
Kendimizi dinlemeyi unuttuk, yavaşlamayı unuttuk, beklemeyi unuttuk, sabretmeyi unuttuk, ve belki de en önemlisi, kusurlu olmanın insan olmanın doğal bir parçası olduğunu unuttuk. Oysa sağlıklı ilişkiler kusursuz insanlar arasında kurulmaz. Sağlıklı ilişkiler, birbirinin kusurlarını görebilen ama buna rağmen bağ kurmayı seçen insanlar arasında gelişir. Çünkü insanı gerçekten iyileştiren şey mükemmel bir hayat değildir. Gerçekten görüldüğü, duyulduğu ve olduğu haliyle kabul edildiği ilişkiler içinde yaşayabilmesidir. Ve belki de mutluluk, yıllardır peşinden koştuğumuz bir hedef değil; anlamlı bağlar kurabildiğimizde sessizce hayatımıza yerleşen bir yan etkidir.
Belki de kendimize sormamız gereken asıl soru şu: Gerçekten mutsuz muyuz, yoksa sürekli mutlu olmamız gerektiğine inandırıldığımız için mi kendimizi mutsuz hissediyoruz? Çünkü yaşadığımız çağ, insana yalnızca nasıl yaşayacağını değil, nasıl hissedeceğini de söylemeye başladı. Artık üzgün olmak bile neredeyse kabul edilmeyen bir duygu haline geldi. Bir kayıp yaşadığımızda hemen toparlanmamız bekleniyor. Bir ilişki bittiğinde güçlü görünmemiz gerekiyor. Yorulduğumuzda dinlenmek yerine daha fazla çabalamamız öğütleniyor. Acı çektiğimizde acıyı anlamaya çalışmak yerine onu ortadan kaldıracak yöntemler arıyoruz. Sanki insan olmanın doğal parçaları olan kırılmak, üzülmek, kaybetmek ve özlemek birer hata gibi görülüyor. Oysa insan ruhu kusursuz olmak için yaratılmadı. İnsan ruhu hissetmek için var. Belki de bu yüzden birçok insan artık ne hissettiğini bile bilmiyor. Çünkü duygularını yaşamak yerine yönetmeye, bastırmaya ya da değiştirmeye çalışıyor. Seans odasında bazen danışanlara şu soruyu soruyorum: “En son ne zaman sadece üzüldünüz?” Bu soru ilk başta anlamsız geliyor. Çünkü insanlar üzülmekten kaçınmaya o kadar alışmış durumda ki üzüntünün de yaşanması gereken bir deneyim olduğunu unutuyorlar. Bir duyguyu yaşamadan ondan kurtulamazsınız. Bir acıyı hissetmeden iyileştiremezsiniz. Bir kaybı kabul etmeden yeni bir başlangıç yapamazsınız. Fakat biz sürekli kestirme yollar arıyoruz. İlişkilerde de bunu yapıyoruz. Bir insanı gerçekten tanımak zaman ister. Bir güven duygusunun oluşması zaman ister. Bir yarayı paylaşabilmek zaman ister. Ama biz hız çağının çocuklarıyız. Her şeyin hızlı olmasına alıştık. Siparişler hızlı geliyor, mesajlar hızlı ulaşıyor, videolar kısa sürüyor, bilgiler birkaç saniyede tüketiliyor. Sonra aynı hızı ilişkilere uygulamaya çalışıyoruz. Birkaç haftada büyük bir aşk yaşamayı bekliyoruz. Birkaç ay içinde tam bir güven oluşmasını bekliyoruz. Karşımızdaki insanın bizi hemen anlamasını istiyoruz. Anlamadığında ise hayal kırıklığı yaşıyoruz. Oysa insan ruhu algoritmalar gibi çalışmaz. Bir insanı tanımak zaman alır. Bir insanın kalbine yaklaşmak zaman alır. Ve en önemlisi, bir insanın kendi kalbine yaklaşması zaman alır. Belki de ilişkilerde yaşadığımız en büyük sorunlardan biri budur: Karşımızdaki insanı tanımadan ona bağlanıyor, bağlandıktan sonra da onu değiştirmeye çalışıyoruz. Çünkü çoğu zaman sevdiğimiz kişiyle değil, onun hakkındaki hayalimizle ilişki kuruyoruz. Onu olduğu gibi görmek yerine olmasını istediğimiz kişi olarak görüyoruz. Sonra gerçek yüzü ortaya çıktığında hayal kırıklığı yaşıyoruz. Aslında yıkılan şey ilişki değil. Yıkılan şey zihnimizde kurduğumuz hikâye oluyor.
İnsanın en büyük yalnızlıklarından biri de burada başlıyor. Çünkü çoğu insan hayatı boyunca görülmek için mücadele ediyor. Fakat ilginç olan şu: Görülmek istiyoruz ama kendimizi göstermiyoruz. Sevilmek istiyoruz ama yaralarımızı saklıyoruz. Yakınlık istiyoruz ama savunmalarımızı bırakmıyoruz. Birilerinin bizi gerçekten tanımasını istiyoruz ama gerçek benliğimizi korumak için duvarlar örüyoruz. Sonra o duvarların arkasında yalnız kaldığımızda dünyayı suçluyoruz. Belki de yalnızlığımızın bir kısmı terk edilmiş olmaktan değil, kend
