İnsan ilişkilerinde dışarıdan bakıldığında anlaşılması en zor durumlardan biri, bir bireyin kendisini sürekli yoran, belirsizlik içinde bırakan ve zaman zaman değersiz hissettiren bir ilişkiyi neden sürdürdüğüdür. Dışarıdan bakan biri, bu durumu çoğunlukla “fazla sevmek”, “takıntı yapmak” veya “güçsüz olmak” gibi yorumlayabilir. Ancak psikolojik açıdan bakıldığında, durumun sadece sevgi ile açıklanamayacak kadar karmaşık olduğunu görmekteyiz. Çünkü bazı ilişkilerde birey, aslında kişiye değil, o kişinin yarattığı duygusal döngüye bağlanmaktadır.
Buna aralıklı pekiştirme denir. Yani ilginin, sevginin ve yakınlığın düzenli değil, tahmin edilemez bir şekilde sunulmasıdır. Bir gün yoğun ilgi gösteren, sürekli yazan ve yakın davranan birinin ertesi gün aniden uzaklaşması, kaybolması veya duygusal olarak geri çekilmesi durumu, ardından tekrar geri dönmesi ve yeniden gitmesi, bu düzensizliğin insan beyninde güçlü bir etki yarattığını gösterir. İnsan zihni belirsizliği çözmeye programlıdır; sürekli “Bu sefer geri gelecek mi?”, “Bugün neden uzak?”, “Az önce çok seviyordu, şimdi ne değişti?” gibi soruların cevabını arar. Ironik bir şekilde, birey bazen huzur veren ilişkilere değil, zihnini en çok meşgul eden ilişkilere bağlanır.
İnsanlar çoğu zaman kaygıyı aşkla karıştırır. Çünkü yoğun hissetmek, toplumsal olarak romantik bir öğreti olarak sunulmuştur. Sürekli düşünmek, özlemek, beklemek, mesaj kontrol etmek ve birinin davranışlarını analiz etmek, genellikle “çok sevmek” olarak tanımlanır. Ancak bu durumların büyük bir kısmı, sevgiden ziyade kaygının ve belirsizliğin yarattığı zihinsel aktivasyon olabilir.
Duygusal Kumar Nasıl Çalışıyor?
Aralıklı pekiştirmenin ilişkilerde bu denli etkili olmasının nedeni, beynin ödül sisteminin yoğun bir şekilde çalışmasıdır. Kumar bağımlılığında da benzer bir mekanizma söz konusudur. İnsan neden slot makinelerine bağımlı olur? Çünkü ödül her seferinde gelmez ve ne zaman geleceği bilinmez. Beyin bu ihtimali kovalamaya başlar. İlişkilerde de benzer bir durum yaşanır; karşı tarafın ilgisi düzenli değildir ama tamamen de yok değildir. Tam vazgeçecekken bir mesaj gelir, tam unutmaya çalışırken yoğun bir yakınlık yaşanır ve tam bitti denilen yerde yeniden umut doğar. İnsan bu küçük “ödüllere” tutunmaya başlar.
Bu durumun en yorucu tarafı, kişinin zamanla kendi duygularından kopup tamamen karşı tarafın davranışlarına odaklanmasıdır. Gününün nasıl geçeceği, karşı tarafın tavrına bağlı hale gelir. Mesaj attı mı, neden kısa yazdı, story izledi mi, neden bugün soğuk, neden dün çok iyiydi gibi düşünceler, bireyin kendi iç merkezini kaybetmesine neden olur. Bu noktada ilişki, bir yakınlık alanından çıkıp bir tür psikolojik bekleme odasına dönüşebilir.
Üstelik bu dinamik çoğu zaman bilinçli olarak yaşanmaz. İnsan, “Bana tutarsız davranan birine bağlanayım” diye düşünmez. Genellikle sinir sistemi tanıdık olanı güvenli olarak algılar. Özellikle sevgiyi çocuklukta mücadele, bekleme ve performans gösterme ile öğrenmiş bireyler için belirsizlik tanıdık bir his olabilir. Sevgi her zaman net ve sakin olmadığında, birey yetişkinlikte de huzuru değil, yoğunluğu aşk olarak algılayabilir.
İnsanların en çok zorlandığı yerlerden biri de burada başlar. Çünkü sağlıklı bir ilişki çoğu zaman daha sakin hissettirir. Ne olacağı bellidir, sevildiğinden emin hissedersin ve sürekli analiz yapmak zorunda kalmazsın. Ancak bazı insanlar bunu “heyecansızlık” olarak deneyimleyebilir; çünkü sinir sistemi sürekli alarm haline alışmıştır. Sürekli iniş çıkış yaşayan biri için huzur başlangıçta boşluk gibi hissedilebilir.
Burada önemli bir denge vardır. Bu mekanizmaların bilinçdışı tarafları olması, bireyin hiçbir sorumluluğu olmadığı anlamına gelmez. Evet, bazı duygusal kalıpları biz seçmedik ve bazı yaraları biz oluşturmadık. Ancak fark ettikten sonra bireyin kendine dönüp şunu sorması gerekir: “Ben şu an gerçekten seviliyor muyum, yoksa sadece arada gelen kırıntılara mı tutunuyorum?” İşte burada yetişkinlik başlar. Çünkü insan bazen ilişkiyi değil, ilişkinin düzeleceği umudunu taşır yıllarca.
Belirsizliği Aşk Sanmayı Bırakmak
İnsanların kendilerine yapabileceği en büyük iyiliklerden biri, yoğunluğu sevgiden ayırmayı öğrenmektir. Bazı ilişkiler gerçekten yoğun yaşanabilir, ancak yoğunluk her zaman sağlıklı bir bağ anlamına gelmez. Sürekli özlemek, düşünmek ve tetikte olmak, bazen romantik bir derinlik değil; sinir sisteminin sürekli alarm halinde çalışması anlamına gelebilir.
Birey kendine dürüstçe sormalıdır: “Ben bu insanın yanında gerçekten huzurlu muyum, yoksa sadece kaybetme korkusuyla mı bağlı hissediyorum?” Çünkü bazı ilişkilerde kişi, karşı tarafı değil, onun zaman zaman verdiği sevgiyi kovalıyor. Bu durum, oldukça yorucu bir döngü yaratır. İnsan, küçük bir yakınlık için büyük bir duygusal bedel ödemeye başlar.
Yine de bu meseleye sadece “neden bu döngüden çıkmıyorsun?” gibi sert bir bakış açısıyla yaklaşmak da doğru değildir. Çünkü bazı ilişkiler, bireyin en kırılgan yerlerine dokunur: görülme ihtiyacı, terk edilme korkusu, sevilme arzusu ve değersizlik hissi. Bu nedenle insanlar bazen mantıklarıyla değil, yaralarıyla bağlanabilirler.
Belki de iyileşme tam burada başlar. İnsan, karşı tarafı değiştirmeye çalışmayı bıraktığında, kendi içindeki döngüyü görmeye başladığında ve belirsizliği aşk sanmayı bıraktığında huzurun sıkıcılık değil, güven olduğunu fark eder. Çünkü gerçek yakınlık, çoğu zaman insanı sürekli diken üstünde bırakmaz; aksine, bireyin içindeki savaşı bir nebze olsun susturur.
Elbette ki hiçbir ilişkiyi tek bir kavramla açıklamak mümkün değildir. İnsan ruhu son derece karmaşık bir yapıya sahiptir. Bazen aralıklı pekiştirme, bazen bağlanma yaraları, bazen yalnızlık korkusu ve bazen de gerçekten sevgi söz konusudur. Çoğu zaman hepsi birbirine karışır. Bu nedenle ilişkileri değerlendirirken yalnızca görünen davranışa değil, alttaki dinamiklere de dikkat etmek gerekir. Çünkü bazen bireyin verdiği tepki, bugünü değil, yıllardır taşıdığı duygusal yükleri anlatıyor olabilir.
