Medya, günlük yaşamımızda önemli bir rol oynayarak dünyayı anlama ve algılama biçimlerimizi şekillendirmektedir. Ancak bu etki, özellikle şiddetin görünür hale gelmesi ve zamanla olağanlaşması söz konusu olduğunda gelişim çağındaki çocuklar açısından kritik bir tartışma alanına dönüşmektedir.
Günümüzde çocuklar;
- televizyon programları,
- sosyal medya platformları,
- video oyunları
- ve dijital içerikler
aracılığıyla yoğun biçimde şiddet içeriklerine maruz kalmaktadır.
Bu maruziyet, zamanla günlük yaşamın sıradan bir parçası haline gelebilmektedir.
Bu nedenle çocuklarda şiddet davranışının dijital kaynaklarını medya ve oyun perspektifinden incelemek, günümüz koşullarında önemli bir gereklilik olarak karşımıza çıkmaktadır.
Dijital Maruziyet Ve Şiddetin Normalleşmesi
Medya, bireylerin sosyal öğrenme süreçlerini doğrudan etkileyebilmektedir.
Yapılan araştırmalar, şiddete yoğun biçimde maruz kalmanın:
- saldırgan davranışları,
- korku düzeyini
- ve şiddete karşı duyarsızlaşmayı
artırabildiğini göstermektedir (Scharrer, 2022).
Özellikle şiddet içerikli video oyunları, çocukların saldırgan davranışları daha kolay kabul etmelerine ve zamanla bu içeriklere karşı daha az duygusal tepki vermelerine neden olabilmektedir.
Bu durum aynı zamanda empati düzeyinde azalmaya da yol açabilmektedir.
Iowa State University tarafından yürütülen kapsamlı meta-analiz çalışmaları, şiddet içerikli video oyunlarına maruz kalmanın:
- saldırgan düşünceleri,
- öfke düzeyini,
- fizyolojik uyarılmayı
- ve düşmanca yorumlama eğilimini
artırdığını ortaya koymaktadır.
Bunun yanında:
- yardım etme davranışları,
- empati
- ve prososyal eğilimlerde
azalma gözlemlendiği belirtilmektedir.
Genel Saldırganlık Modeli (GAM)
Craig A. Anderson ve Brad J. Bushman tarafından geliştirilen Genel Saldırganlık Modeli (General Aggression Model – GAM), medya şiddetinin birey üzerindeki etkisini açıklayan önemli kuramsal modellerden biridir.
Bu modele göre saldırgan davranış:
- yalnızca tek bir nedene bağlı değildir,
- biyolojik yatkınlıklar,
- kişisel özellikler,
- çevresel faktörler
- ve kültürel etkilerin
etkileşimi sonucunda ortaya çıkmaktadır.
Model kapsamında:
- saldırgan düşünceler,
- öfke,
- fizyolojik uyarılma
- ve düşmanca algılar
kişinin davranışlarını şekillendiren temel içsel süreçler olarak değerlendirilmektedir.
Özellikle çocukların şiddet içerikli dijital oyunlara maruz kalması, çevreyi daha tehdit edici algılamalarına ve saldırgan tepkilere daha yatkın hale gelmelerine neden olabilmektedir.
Bu nedenle dijital şiddetin etkisi yalnızca anlık bir duygu değişimiyle sınırlı kalmamakta; zamanla davranış repertuarını da etkileyebilmektedir.
Etkileşimli Şiddet: Oyun Deneyimi Ve Öğrenme Süreçleri
Video oyunları doğrudan “zararlı” ya da “kötü” olarak değerlendirilmemelidir.
Nitekim araştırmalar, bazı oyunların:
- dikkat,
- problem çözme,
- stratejik düşünme
- ve sosyal etkileşim
gibi alanlarda olumlu katkılar sağlayabildiğini göstermektedir.
Ancak özellikle şiddet içerikli oyunlar söz konusu olduğunda durum daha farklı değerlendirilmektedir.
Çünkü çocuk, video oyunu içerisinde yalnızca pasif bir izleyici değildir.
Aynı zamanda:
- karar veren,
- uygulayan,
- ödül alan
- ve davranışı tekrar eden
aktif bir özne konumundadır.
Bu durum öğrenme süreçlerini daha güçlü hale getirebilmektedir.
Özellikle:
- ödül-ceza mekanizmaları,
- görev tamamlama sistemi
- ve başarı hissi
şiddet davranışlarının işlevsel bir çözüm yolu gibi algılanmasına neden olabilmektedir.
Dolayısıyla dijital oyun deneyimi yalnızca eğlence değil, aynı zamanda davranış örüntülerinin şekillendiği bir öğrenme alanı olarak da değerlendirilmelidir.
Şiddetin Öğrenilmesi Ve Duyarsızlaşma Süreci
Çocuklar gelişim döneminde çevrelerini gözlemleyerek öğrenirler.
Şiddetin tekrar tekrar görülmesi;
- davranışın sıradanlaşmasına,
- normalleşmesine
- ve duygusal tepkinin azalmasına
neden olabilir.
Bu süreç zamanla “duyarsızlaşma” olarak adlandırılan bir tablo oluşturabilir.
Çocuk başlangıçta şiddete güçlü bir tepki verirken, yoğun maruziyet sonrası aynı içeriklere daha az duygusal reaksiyon göstermeye başlayabilir.
Bu durum:
- empati düzeyinde azalma,
- başkalarının acısını küçümseme
- ve saldırgan davranışları daha kabul edilebilir görme
gibi sonuçlar doğurabilmektedir.
Dijital Dünyada Çocukluk Ve Toplumsal Riskler
Son yıllarda dünya genelinde okullarda gerçekleşen şiddet olaylarının artışı, dijital içeriklerin çocuk gelişimi üzerindeki etkisini daha görünür hale getirmiştir.
Özellikle bazı okul saldırıları sonrası yapılan tartışmalar:
- dijital şiddet,
- sosyal izolasyon,
- aile dinamikleri,
- psikolojik kırılganlık
- ve kolay erişilebilir içeriklerin
birlikte değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.
Elbette dijital içerikler tek başına şiddetin nedeni değildir.
Ancak saldırgan davranışların öğrenilmesi, normalleşmesi ve pekişmesi açısından önemli bir risk faktörü oluşturabilmektedir.
Bu nedenle konu yalnızca bireysel psikopatoloji çerçevesinde değil;
aynı zamanda:
- aile,
- okul,
- sosyal çevre
- ve dijital kültür
perspektifinden ele alınmalıdır.
Koruyucu Yaklaşımlar Ve Medya Okuryazarlığı
Çocukları tamamen dijital dünyadan uzaklaştırmak günümüz koşullarında gerçekçi olmayabilir.
Ancak:
- medya okuryazarlığını geliştirmek,
- ebeveyn rehberliğini artırmak,
- ekran sürelerini düzenlemek
- ve içerik denetimi sağlamak
oldukça önemlidir.
Özellikle ebeveynlerin:
- çocukların oynadığı oyunları tanıması,
- içerikleri birlikte değerlendirmesi,
- duygusal tepkileri gözlemlemesi
- ve alternatif sosyal alanlar oluşturması
koruyucu bir rol oynayabilmektedir.
Bunun yanında:
- spor,
- sanat,
- yüz yüze sosyal etkileşim
- ve doğa ile temas
çocukların psikolojik gelişimini destekleyen önemli alanlar arasında yer almaktadır.
Sonuç
Medya ve video oyunları günümüz çocuklarının yaşamında önemli bir yer tutmaktadır.
Ancak özellikle şiddet içerikli dijital maruziyet:
- saldırgan düşünce ve davranışları artırabilmekte,
- empati düzeyini azaltabilmekte
- ve şiddeti daha sıradan hale getirebilmektedir.
Bu etkinin:
- bireysel özellikler,
- aile yapısı,
- sosyal çevre
- ve medya kullanım biçimiyle
birlikte değerlendirilmesi gerekmektedir.
Çocuklar dijital dünyanın yalnızca tüketicileri değil;
aynı zamanda öğrenen bireyleridir.
Bu nedenle medya ve oyunların etkisini yalnızca eğlence kapsamında değil,
aynı zamanda sosyal öğrenme sürecinin bir parçası olarak değerlendirmek gerekir.
Çünkü çocukların zihinsel dünyası;
yalnızca gördüklerinden değil,
tekrar tekrar maruz kaldıkları şeylerden de şekillenmektedir.
Kaynakça
Anderson, C. A., & Bushman, B. J. (2018). Media violence and the general aggression model. Journal of Social Issues, 74(2), 386–413. https://doi.org/10.1111/josi.12275
Iowa State University. (2016). Statements on media violence effects by major scientific groups.
Scharrer, E. (2022). Media Violence: Complex Relationships Between Young People and Texts. The Routledge International Handbook of Children, Adolescents, and Media (pp. 235–242). Routledge.
