Başkalarına İyi Gelirken Kendimizi Unutma(ma)k

Öz bakım denildiğinde çoğumuzun zihninde el-yüz yıkamak, duş almak ya da bedensel temizlik gibi gündelik rutinler canlanır fakat öz bakım yaşamın tamamına yayılan çok daha geniş ve derin bir olgudur. Özellikle insanla çalışan meslek gruplarında, mesleğimizi icra ederken kendimizi yalnızca birey olarak değil, toplumun bir parçası olarak konumlandırır; odağımızı çoğu zaman kendi ihtiyaçlarımızdan ziyade bir başkasının iyi oluşuna yöneltiriz. Bu yönelim, beraberinde güçlü bir mesleki tatmin duygusu getirir. Bunun yanında “öz”ümüzdeki ben’i ihmal etme riskini de barındırır. Oysa bireyin kendisini iyi kılmak için; ruhsal, zihinsel ve duygusal ihtiyaçlarını fark ederek bu ihtiyaçların sorumluluğunu üstlenme adına attığı her adım öz bakımın bir parçasıdır. Kişi kendi bakımının sorumluluğunu üstlenmediğinde, bir süre sonra farkında olmadan kendinden vermeye başlar; bu durum zamanla duygusal yorgunluk ve tükenmişlik duygusuna zemin hazırlar. Bu zemini daha da kayganlaştırmadan, sağlam adımlarla ilerleyebilmek için kişinin kendine özgü rutinleri hayatına dâhil etmesi gerekir. Dış dünyamız ile iç dünyamız arasında denge kurabilmek, yaşamdan sağlıklı bir tatmin almamızı sağlar. Bu denge sağlandığında, karşılaşılan zorlayıcı ve acı yaşantılarla başa çıkabilmek de görece kolaylaşır. Peki, kendinize iyi gelen bu rutinler nelerdir?

Fiziksel öz Bakım

Fiziksel öz bakım, bireyin yalnızca bedensel sağlığını değil; aynı zamanda duygusal, bilişsel ve psikolojik işlevselliğini de bir bütün olarak etkilemektedir. Bu noktada önemli olan, tek tip bir öz bakım anlayışı benimsemek değil, bireyin kendi ihtiyaçlarına uygun olan uygulamaları keşfetmesidir. Kimi için yürüyüşe çıkmak öz bakım anlamına gelirken, kimi için pilatese gitmek aynı işlevi görebilir. Fiziksel öz bakım kapsamında sıkça başvurulan bazı uygulamalar:

• Düzenli olarak egzersiz yapmak

• Öğün atlamadan, sağlıklı ve dengeli beslenmek

• Alkol ve sigara gibi maddeleri kullanmamak

• Uyku düzenine dikkat etmek

• Düzenli olarak doktor kontrollerine gitmek

Bilişsel ve Duygusal öz Bakım

Gün içerisinde zihnimizden sayısız düşünce geçer. Bu düşüncelerin hangilerinin farkında olduğumuz ve hangi duyguların bize eşlik ettiğini çoğu zaman ayırt edemeyiz. Oysa bilişsel ve duygusal öz bakımın merkezinde, bireyin duygu, düşünce ve davranışlarının farkında olması; onları izleyebilmesi ve gerektiğinde düzenleyebilmesi yer alır. Bu alandaki öz bakım rutinleri, içsel dengeyi korumada önemli bir işlev üstlenir. Bilişsel ve duygusal öz bakımı destekleyen bazı uygulamalar:

• Farkındalığı artırmak amacıyla günlük tutmak

• İlham verici ve meslek dışı kitaplar okumak

• İç konuşmaların daha iyimser ve destekleyici olmasını sağlamak

• Kendini sevmeyi ve kabul etmeyi öğrenmek

• Ekstra sorumluluklara gerektiğinde “hayır” diyebilmek

Manevi öz Bakım

Manevi öz bakım, bireyin yaşamı anlamlandırma ihtiyacına temas eden ve yaşamın maddi olmayan yönleriyle bağ kurmasını sağlayan uygulamaları kapsar. Bu boyut, kişinin değerlerini fark etmesini, anlam arayışını beslemesini ve içsel huzurunu güçlendirmesini destekler. Manevi öz bakım, bireyin kendisinden daha büyük bir anlamla ilişki kurabilmesini mümkün kılar. Bu alanı güçlendirebilecek bazı rutinler:

• Yardıma ihtiyacı olanlara destek olmak

• Karşılık beklemeden iyilik yapmak

• İyimser ve umutlu bir bakış açısını sürdürmek ve bunu çevresine yansıtmak

• Sahip olunanlar için minnettarlık göstermek, şükran günlüğü tutmak

• Çocuklarla vakit geçirerek yaşamın sade ve saf yönleriyle temas etmek

İlişkisel öz Bakım

İlişkisel öz bakım, diğer öz bakım boyutlarından farklı olarak bireyin tek başına değil, başkalarıyla kurduğu ilişkiler aracılığıyla şekillenen karşılıklı bir süreci kapsar. Bu boyut, bireyin ilişkiler içinde kendisini nasıl konumlandırdığını, sınırlarını nasıl koruduğunu ve duygusal paylaşımı nasıl deneyimlediğini içerir. Sağlıklı ilişkiler, bireyin psikolojik dayanıklılık kapasitesini artırırken; yıpratıcı ilişkiler ise tükenmişlik hissini derinleştirebilir. İlişkisel öz bakımı destekleyen bazı uygulamalar:

• Arkadaşlar, aile üyeleri ve diğer bireylerle keyifli ve doyurucu zaman geçirmek

• Sosyal destek ağını güçlendirmek

• İlişkilerde sağlıklı sınırlar oluşturmak

• Aşırı yük getiren, enerjiyi tüketen ya da zarar veren ilişkileri düzenlemek

• Tek yönlü ilginin olduğu ilişkileri sınırlandırmak

Profesyonel öz Bakım

Profesyonel öz bakım, mesleğin icra edildiği ortamı, çalışma ilişkilerini ve bu ilişkiler içerisinde sahip olunan bilişsel tutumları kapsayan çok yönlü bir alandır. Diğer öz bakım alanlarıyla iç içe geçen bu boyut, bireyin mesleki sürdürülebilirliğini destekler. Profesyonel öz bakım, yalnızca bireysel çabaları değil; çalışma ortamının da iyilik hâlini destekleyecek şekilde düzenlenmesini içerir. Bu alanda öne çıkan bazı uygulamalar:

• Profesyonel destek ağını geliştirmek

• Mesleki gelişimi sürdürmek ve alan bilgisini güncel tutmak

• İş yerini iyilik hâlini destekleyen, güvenli ve mümkün olduğunca keyifli bir ortama dönüştürmek

Araştırmalar, yaşamın her alanında iyi oluş ile bilinçli farkındalık düzeyine dayalı öz bakım becerileri arasında güçlü ve pozitif bir ilişki olduğunu göstermektedir (Tönbül ve Çekici, 2023). Ancak bu, tüm öz bakım rutinlerini aynı anda ve eksiksiz biçimde hayatımıza dâhil etmemiz gerektiği anlamına gelmez. Bilakis, kişinin yaşam koşullarını ve ihtiyaçlarını gözeterek; kendisine uygun öz bakım uygulamalarını seçmesi ve bunları sürdürülebilir bir şekilde hayatına dahil etmesidir. Öz bakım, bir lüks ya da ek bir görev değil; bireyin kendisiyle ve yaşamla kurduğu ilişkinin sağlıklı biçimde devam edebilmesi için temel bir sorumluluktur.

KAYNAKÇA

Dorociak, K. E., Rupert, P. A., Bryant, F. B., and Zahniser, E. (2017). Development of the Professional Self-Care Scale. Journal of Counseling Psychology, 64 (3), 325 334.

Karabağ, GŞ. (2021).Psikolojik Dayanıklılık ve Öz Bakım. Sosyal İçerme Eğitim Programı. https://aile.gov.tr/media/120201/psikolojik-ozbakim.pdf

Köylüoğlu, B., & Alkar, Ö. Y. (2021). Psikoterapistlerin mesleki yeterliliğini belirleyici bazı değişkenler: Yeterliliğinin değerlendirilmesi, kişisel terapi, öz bakım, duygusal yeterlilik. Muhakeme Dergisi, 4(1), 14-27.

Mizmizlioğlu, E. (2018). Bir grup ruh sağlığı çalışınında iş doyumunun psikolojik dayanıklılık ve sağlıklı yaşam biçimiyle ilişkisi (Master’s thesis, Işık Üniversitesi).

Tönbül, Ö., & Çekici, F. (2023). Psikolojik Danışmanlarda Çok Boyutlu İyi Oluşun Yordayıcıları Olarak Bilinçli Farkındalıklı Öz-Bakım ve Duygu Düzenleme Becerilerinin İncelenmesi. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 14(2), 827-844.