Daha önce ölmemiş birinin ardından yas tuttunuz mu? Birinin ölmediği ama hayatınızdan çıktığı. Bir gün en yakınınızdaki kişiyken ertesi gün bir yabancıya dönüştüğü. İşte bu deneyimler ne kadar yas olarak tanınmasa da psikolojik etkileri son derece gerçek ve etkilidir. Hayat devam ediyordur; dışarıdan her şey normal görünürken içeride derin bir sessizlik yerleşmiştir. Kapılar kapanmıştır ve ruha yas hakim olmuştur.
Yitirilmiş Aşk
Aşk, dünya üzerinde tanımını yapması en zor kavramlardan biridir. İnsanın en çaresiz duygularından biridir. Yaşarken insanın ruhunu besleyen aşk, yitirildiği zaman ruhu emen bir parazite dönüşür. Bu parazit yalnızca zihinde değil; bedende yorgunluk, ilişkilerde mesafe ve geleceğe karşı isteksizlik olarak da kendini gösterir. Bazen varlığıyla değil yokluğuyla kalıcı hale gelebilir. Yitirilmiş aşk; tamamlanmamış cümleler, söylenememiş sözler ve geride kalan hatıralarla insan zihninde yaşamaya devam eder. Her ne kadar acı verici olsa da, yitirilmiş aşkın ardından tutulan yas birey için dönüştürücü bir süreçtir. Kişi bu süreçte kendi duygusal ihtiyaçlarını, ilişki kalıplarını ve sınırlarını yeniden değerlendirir.
Yas, anlamlı bir bağın kaybına verilen duygusal tepkidir. Romantik ayrılıklar, ruhsal olarak bireylerde yas süreci olarak işlenebilir. Bu nedenle yitirilmiş aşk, yalnızca bir ilişkinin değil, bireyin kendilik algısının da kaybı olarak deneyimlenir. Freud’a göre aşkın kaybı, sadece bir kişinin değil bir benlik parçasının kaybıdır. Sevilen kişiyle özdeşleşen ego, ayrılık sonrası onunla birlikte parçalanır (Özkan ve Baltacı, 2020). Bu nedenle ayrılık sonrası bireyler ‘onu özlüyorum’dan çok ‘ben kimim?’ sorusuyla baş başa kalırlar. İlişki bittiğinde ilişkide var olan kimliğimizi de kaybetmiş oluruz ve aslında tuttuğumuz yas biraz da kendimiz içindir.
Adı Konmamış Bir Kayıp
Zihin, kapanışı olmayan her ayrılığı eksik bir hikaye gibi taşımaya devam eder. Kapılar kapansa da bazen bunu kabullenmek hiç kolay değildir. Kapı kapanmıştır ama içeride bir şeyler asılı kalmıştır. Özellikle günümüzdeki modern ilişkilerde sıkça karşılaşılan “sessiz gidişler” bu tür yaslara sebep olmaktadır. Bu sessiz gidişler (ghosting) yas sürecini daha da uzatır. Çünkü insan zihni belirsizlikle iyi baş edemez. Net bir son yokken zihin bu hikayeyi tamamlamaya çalışır, sürekli geriye dönüp sebepler aramaya çalışır. Kapanmış olan kapıyı aralamak için direnir. Direndikçe kendini aşağıya çeker ve yas kaçınılmaz bir son hâline gelir. Belirsizlik yasın en ağır yüküdür. Bu kaybın bu denli ağır yaşanmasının bir nedeni yalnızca bireysel değil, toplumsaldır.
Toplumsal Olarak Tanınmayan Kayıplar
Romantik ayrılıklar ve belirsiz kayıplar, toplum tarafından çoğu zaman yas olarak tanınmaz ve geçiştirilir; bu durum bireyin yaşadığı psikolojik süreci çevresinden saklamasına ve yasını kendi kabuğunda yaşamasına neden olur. Bireyin kendi kabuğunda acısını yaşaması yasın bastırılmasına, sürecin daha ağır ve karmaşık bir hale gelmesine sebep olabilir. Bu bağlamda, toplumsal olarak tanınmayan kayıpların psikoterapötik süreçlerde görünür kılınması, bireyin yaşadığı deneyimin gerçekliğini onarmaya hizmet eder. Bu tür kayıpların tanınması, yas sürecinin sağlıklı biçimde ilerleyebilmesi için temel bir gerekliliktir.
Yas: Bir Süreç Olarak Kaybın Ardından
Worden’ın Yas Görevleri Modeli’e göre bireyin yas sürecine uyum gösterebilmesi için yerine getirmesi gereken temel görevler vardır (Bildik, 2013). Bunlar şu şekildedir:
-
Kaybın gerçekliğini kabul etmek: Kapının gerçekten kapandığını kabullenmek.
-
Yas ile oluşan acı üzerinde çalışmak ve duyguları ifade etmek: Kaçmak yerine acının dilini öğrenmek.
-
Kaybedilen kişinin bulunmadığı bir çevreye uyum sağlamak: Kişinin hayatımızda olmadığı yaşamımızı yeniden yapılandırmak.
-
Duygusal anlamda kaybedilen kişi ile ilişkileri yeniden düzenlemek ve yaşama devam etmek: Kurulan bağı içselleştirip daha sembolik bir ilişkiye dönüştürerek hayatımızın yeni düzeninde devam etmek.
Yasın Meşrulaştırılması ve Psikoterapötik İyileşme
Hayatta her şey net bir sonla bitmez. Bazı hikayeler yarımdır, bazen veda yoktur ya da her veda iki kişilik değildir; bazı vedalar tek başına yapılır. İyileşme bazen cevap bulmak değil, cevap aramaktan vazgeçmeye kendine izin vermektir. “Kapanmamış olabilir, sebep olmayabilir ama bunu hissetmeye hakkım var” demek, yası meşrulaştırır ve iyileşme için bir adım atmayı sağlar. Psikoterapötik iyileşme, sembolik bir kapanış inşası üzerinden ilerler. Bu, kaybın telafi edilmesi veya unutulması anlamına gelmez; aksine, kaybın ruhsal anlatıya dahil edilmesi ve yaşam öyküsünde anlamlı bir yere yerleştirilmesini sağlar. Böylece birey, kapanan kapıların ardında donup kalmak yerine, kaybı içeren fakat onun tarafından belirlenmeyen bir psikolojik süreklilik geliştirebilir. Yasın tanınması ve meşrulaştırılması, yalnızca müdahale hedefi değil, iyileşmenin önkoşulu olarak değerlendirilmelidir.
Çok güzel açıklamışsınız 👏