Geçtiğimiz günlerde kitaplığımı kurcalarken Asaf Halet Çelebi’nin Cüneyd şiirindeki o meşhur dizeye rastladım: “Bakanlar bana gövdemi görürler, ben başka yerdeyim.” Bu dize üzerine düşünürken aklıma Lacan’ın özneye dair söyledikleri geldi. Bu yazıda söz konusu dizeden yola çıkarak Fransız psikanalist Jacques Lacan’a uzanan bir düşünce köprüsü kurmayı hedefliyorum.
Lacan, bilinçdışını yalnızca bastırılmış dürtülerin karanlık deposu olarak görmez. Ona göre bilinçdışı, dilin içinde işleyen ve özneyi kuran bir yapıdır. İnsan, sandığı kadar bütün ve tutarlı değildir; kendisiyle hiçbir zaman tam çakışmaz. Söylediğiyle hissettiği, göründüğü ile arzuladığı arasında her zaman küçük bir kayma vardır. Bu yüzden özne, sabit bir kimlik değil, arzusunun peşinden sürüklenen hareketli bir varlıktır. Görünen “ben” ile konuşan ve arzulayan özne arasındaki mesafe ise insan olmanın kaçınılmaz gerilimidir.
Başka Yerde Olmanın iki Yorumu
“Ben başka yerdeyim” ifadesi, Asaf Halet Çelebi’de ilk bakışta bedenden ayrılan bir ruhu, dünyevi olandan taşan bir iç hakikati çağrıştırır. Şiirin tasavvufi ikliminde beden, geçici ve görünen olandır. Asıl olan ise görünmeyen, mekânla sınırlanamayan özdür. Bu anlamda “başka yerde olmak”, fiziksel bir uzaklaşmadan çok, varlığın daha derin bir katmanına işaret eder. Fakat Jacques Lacan açısından bu “başkalık”, metafizik bir ruh fikrinden ziyade öznenin yapısal bölünmüşlüğüne karşılık gelir. Lacan’a göre insan, kendisiyle hiçbir zaman tam olarak örtüşmez. Dile girdiği anda temsil edilir, ancak temsil edildiği yerde tükenmez. “Ben” dediğimiz şey, simgesel düzen içinde kurulmuş bir konumdur. Ancak bilinçdışı ve arzu bu konumdan sürekli taşar. Görünen beden toplumsal bakış altında yerini alırken, özne o görünürlüğün içinde sabitlenmez. Böylece şiirde ruhsal bir yücelme gibi duyulan uzaklık, Lacancı perspektifte eksiklikle kurulu bir özne yapısına dönüşür. “Başka yerde olmak” aşkın bir özün ifadesi değil, insanın kendisiyle arasındaki kaçınılmaz mesafenin adıdır.
Bakışın Altında Nesneleşmek
Şiirdeki “bakanlar” sözcüğü, yalnızca pasif bir görme eylemi değildir; özneyi kuran bir bakışı ima eder. Lacan için bakış, gözün biyolojik işlevinden ibaret değildir. Bakış, özneyi konumlandıran ve onu görünür bir nesneye dönüştüren simgesel bir işleve sahiptir. İnsan baktığını sandığında aslında bakışın alanına yakalanmıştır. Özne, Öteki’nin bakışı altında kendini bir beden olarak deneyimler; sabitlenmiş, çerçevelenmiş ve temsil edilmiş bir beden.
“Bakanlar bana gövdemi görürler” dizesi tam da bu sabitlenmeye işaret eder. Gövde, bakışın alanında yakalanan imgesel bir bütünlük sunar. Ancak Lacan’a göre özne bu imgeyle tam olarak örtüşmez. Çünkü arzu, bakışın sunduğu görünürlükle sınırlanamaz. Bakış özneyi nesneleştirirken, özne o nesne konumundan sürekli taşar. Bu nedenle “ben başka yerdeyim” ifadesi, yalnızca ruhsal bir uzaklığı değil, öznenin bakışın nesneleştirici etkisinden kaçan hareketini de anlatır. Özne, bakışta görünen değildir; özne bakışın eksilttiği, temsil edemediği fazlalıktır. Lacancı perspektiften bakıldığında, görünürlük bir varlık kanıtı değil, aynı zamanda bir kayıp deneyimidir.
Arzunun Kaçışı ve Eksikliğin Mantığı
Lacancı perspektifte öznenin “başka yerde” oluşunun asıl nedeni bakıştan kaçış değil, arzunun yapısıdır. Jacques Lacan’a göre arzu hiçbir zaman doğrudan bir ihtiyacın karşılanması değildir. Arzu, eksiklikten doğar ve o eksikliği canlı tutarak varlığını sürdürür. İnsan arzuladığı nesneye ulaştığında bile tatmin olmaz; çünkü arzu nesnenin kendisine değil, o nesnede temsil edilen kayıp şeye yönelmiştir.
Bu nedenle özne hiçbir zaman bulunduğu yerde değildir. Arzu daima bir kayma üretir; bir gösterenden diğerine, bir nesneden başka bir nesneye doğru ilerler. Lacan’ın objet petit a (küçük a nesnesi) olarak adlandırdığı şey, arzunun nedeni olan fakat asla tam olarak elde edilemeyen o kayıp parçadır. Özne, bu nesneye ulaşmaktan ziyade onun etrafında bitmek bilmeyen bir devinimle dönüp durur. Bu dairesel hareket özneyi bulunduğu konumda sabit bırakmaz. Özne, bu eksik parçanın izinde hareket eder. Bu devinim, belki de hepimizin içinde taşıdığı o bitmek bilmeyen eksiklik hissinin tam karşılığıdır. Şiirdeki “ben başka yerdeyim” ifadesi, bu bağlamda arzunun dinamiğini yansıtır. Beden burada olabilir; bakış onu sabitlemiş olabilir. Ancak arzu, o sabitlenmiş konumda kalmaz. İnsan, arzusu neredeyse oradadır ve arzu hiçbir zaman tam olarak burada değildir.
Görünürlük Çağında Başka Yerde Olmak
Lacan’ın özne kuramı yalnızca klinik ortamla sınırlı değildir; modern insanın deneyimini de anlamamıza imkân verir. Lacan’ın tarif ettiği bakış ve arzu dinamiği, bugün görünürlüğün neredeyse varoluş koşuluna dönüştüğü bir dünyada daha da belirginleşir. Sürekli görüldüğümüz, değerlendirildiğimiz, temsil edildiğimiz bir kültürde bedenimiz dolaşıma girer; imge, öznenin önüne geçer.
Daha çok görünmek, daha çok var olmak anlamına gelmez. Tam tersine, temsil yoğunlaştıkça özne o temsilden uzaklaşır. Görünürlük arttıkça çelişki keskinleşir. Gösterilen beden ile deneyimlenen iç dünya arasındaki mesafe büyür. İnsan, kendi imgesini üretirken bile onun içinde tam olarak yer alamaz. Bu nedenle “başka yerde olmak” modern bir yabancılaşma belirtisi değildir; öznenin yapısal yazgısının çağdaş biçiminin ifadesidir. Lacancı perspektifte özne hiçbir zaman bütünüyle ele geçirilemez; ne bakışta, ne imgede, ne de dilde tamamen sabitlenebilir.
Sonuç
“Bakanlar bana gövdemi görürler, ben başka yerdeyim” dizesi, Asaf Halet Çelebi’de ilk anda ruhun bedeni aşan yönünü düşündürür. Oysa Jacques Lacan’a yaklaştığımızda bu uzaklık başka bir anlam kazanır: Burada söz konusu olan aşkın bir ruhtan ziyade, öznenin kendi içinde bölünmüş oluşu şeklinde de okunabilir. Lacan’ın “Düşündüğüm yerde değilim, dolayısıyla olmadığım yerde düşünüyorum” sözünü hatırladığımızda mesele daha da netleşir. İnsan, bakışta görünenle tam olarak çakışmaz. Dil onu temsil eder ama orada bitirmez. Arzu ise onu hep hafifçe yerinden oynatır. Belki de bu yüzden insan hiçbir zaman tam olarak “burada” değildir. Ve belki de tam da bu eksik ve kaygan oluşu sayesinde, var olmaya devam eder.
Kaynakça
Çelebi, A. H. Bütün Şiirleri. Lacan, J. The Four Fundamental Concepts of Psychoanalysis. Fink, B. The Lacanian Subject: Between Language and Jouissance.
