Sanat ve psikanaliz arasındaki ilişki, yalnızca sanatçının iç dünyasını anlamaya yönelik bir alan değildir; aynı zamanda insan öznesinin eksiklik, arzu ve anlam arayışıyla kurduğu ilişkinin görünür hale geldiği özel bir düzlemdir. Özellikle Jacques Lacan’ın psikanalitik yaklaşımı düşünüldüğünde, sanat, bilinçdışının estetik bir yansıması olmanın ötesine geçer ve arzunun örgütlendiği sembolik bir alan haline gelir. Bu bağlamda sanat eseri, öznenin söylemekte zorlandığı eksikliğin etrafında şekillenen bir anlatı üretir.
Lacan’a göre insan arzusu hiçbir zaman doğrudan bir nesneye yönelmez. Arzu, daima kayıp olanın çevresinde dolaşır ve özne, eksik olduğunu hissettiği şeyi tamamlamaya çalışırken kendi kimliğini inşa eder. Bu nedenle insanın arzusu yalnızca bireysel bir ihtiyaç değil, aynı zamanda toplumsal ve sembolik düzen tarafından biçimlendirilmiş bir yapıdır. Lacan’ın sıklıkla vurguladığı “insanın arzusu Öteki’nin arzusudur” ifadesi de tam olarak bu noktaya işaret eder. Buradaki “Öteki”, yalnızca başka insanlar değildir; dil, kültür, toplumsal normlar ve özneyi kuşatan sembolik yapının tamamıdır. İnsan, neyi arzulayacağını bile Öteki üzerinden öğrenir.
Sanatın arzuyla ilişkisi de tam bu noktada derinleşir. Çünkü sanat eseri çoğu zaman öznenin eksikliğini doğrudan kapatmaz; aksine o eksikliği görünür hale getirir. İzleyiciyi etkileyen şey yalnızca estetik haz değil, aynı zamanda eserin öznenin bilinçdışında temas ettiği boşluk hissidir. Lacan’ın “objet petit a” olarak kavramsallaştırdığı arzu nesnesi de burada önem kazanır. “Objet petit a”, ulaşıldığında tamamen tatmin sağlayacak gerçek bir nesne değildir; daha çok arzuyu sürekli hareket halinde tutan eksiklik duygusunun kendisidir. İnsan, çoğu zaman nesnenin kendisini değil, o nesnenin temsil ettiği eksik parçayı arar.
Sanat eserinin güçlü etkisi de tam olarak burada ortaya çıkar. Bir tabloya, şiire ya da filme yönelen özne, yalnızca bir sanat formuyla karşılaşmaz; aynı zamanda kendi eksikliğiyle yüzleşir. Sanat, öznenin bilinçdışındaki arzusal yapıyı harekete geçirir. Bu nedenle bazı eserler açıklanması güç bir yoğunluk yaratır. Özneyi etkileyen şey çoğu zaman eserin açıkça sunduğu anlam değil, eksik bıraktığı, tamamlamadığı ya da sessiz bıraktığı alandır. Lacancı perspektifte sanatın gücü, tam da bu boşlukta ortaya çıkar.
Lacan’ın bakış kavramı da sanatın psikanalitik yorumunda önemli bir yere sahiptir. Öznenin sanat eserine baktığını düşündüğü anda, aslında sanat eseri de özneye “bakmaktadır.” Başka bir ifadeyle eser, öznenin bilinçdışındaki arzuları geri çağırır ve onu kendi eksikliğiyle karşı karşıya bırakır. Öznenin sanat karşısında hissettiği rahatsızlık, büyülenme ya da yoğun etkilenme hali çoğu zaman bu karşılaşmanın sonucudur. Çünkü sanat, öznenin bastırdığı arzusal parçaları estetik bir yüzey aracılığıyla görünür kılar.
Modern sanatın parçalanmışlık, belirsizlik ve tamamlanmamışlık hissi üretmesi de Lacancı kuram açısından anlamlıdır. Lacan’a göre insan öznesi zaten bütünlüklü değildir; dilin içerisine doğduğu andan itibaren bölünmüş bir yapı taşır. Sanat ise bu bölünmüşlüğü kimi zaman estetik bir biçimde yeniden üretir. Bu nedenle bazı sanat eserleri izleyicide huzurdan çok tekinsizlik hissi yaratır. Çünkü sanat, öznenin eksikliğini örten bir yapı değil, o eksikliğin çevresinde dolaşan bir deneyim alanıdır.
Sonuç olarak, Lacancı psikanaliz açısından sanat, arzunun görünür hale geldiği sembolik bir sahadır. Sanat eseri özneyi tamamlamaz; aksine onun eksikliğini yeniden hissetmesini sağlar. Ancak tam da bu nedenle insan sanatla güçlü bir bağ kurar. Çünkü sanat, insanın hiçbir zaman tamamen ulaşamayacağı o kayıp parçanın izini sürmesine olanak tanır. Arzu da tam olarak bu eksikliğin içinde varlığını sürdürmeye devam eder.
Kaynakça
• Écrits — Jacques Lacan
• The Seminar of Jacques Lacan, Book XI
• Looking Awry: An Introduction to Jacques Lacan through Popular Culture — Slavoj Žižek
• The Return of the Real — Hal Foster
• Lewis A. Kirshner, “Rethinking Desire: The Objet Petit A in Lacanian Theory”
