“Belleğin sağladığı zaman yolculuğu imkanı olmasa, Kişisel geçmişimizin bilincinde olmaz, Yaşamımızda bize aydınlık dönüm noktaları olarak hizmet eden mutlu anları hatırlamazdık. Kim isek o olmamızın sebebi, öğrendiğimiz ve hatırladığımız şeylerdir.” E. R. Kandel
Alzheimer hastalığı; dil, dikkat, yürütücü işlevler ve görsel-uzamsal becerilerde ilerleyici bozulmayla karakterize kronik ve progresif bir nörodejeneratif hastalıktır. Demansın dünya genelinde en sık görülen nedeni olan Alzheimer hastalığı, yaşlı nüfusun giderek artmasıyla birlikte önemli bir halk sağlığı sorunu hâline gelmektedir. Hastalığın klinik seyri çoğunlukla yeni bilgilerin öğrenilmesi ve hatırlanmasında ortaya çıkan güçlüklerle başlamakta; ilerleyen dönemlerde yürütücü işlevler, dil, dikkat ve görsel-uzamsal beceriler de etkilenmektedir. Nörodejenerasyonun ilerlemesiyle bilişsel bozukluklara motor ve davranışsal değişiklikler eşlik edebilmekte, bireyin günlük yaşam aktivitelerindeki bağımsızlığı giderek azalmakta ve ileri evrelerde bakım veren desteğine gereksinim artmaktadır.
Alzheimer hastalığının bilimsel olarak tanımlanması 20. yüzyılın başlarına dayanmaktadır. Alman psikiyatrist ve nöropatolog Alois Alzheimer, ilerleyici bellek kaybı, dil bozuklukları ve davranışsal belirtiler gösteren hastasını uzun süre izlemiş; hastanın ölümünden sonra beyin dokusunu histopatolojik olarak incelemiştir. Alzheimer, gözlemlerini 1906 yılında bilimsel bir toplantıda sunmuş ve 1907 yılında yayımladığı olgu raporunda serebral kortekste belirgin nöropatolojik değişiklikler ile daha sonra Alzheimer hastalığının temel patolojik özellikleri arasında kabul edilen plak ve nörofibriler yapıların varlığını bildirmiştir. Bu bulgular, ilerleyen yıllarda Alzheimer hastalığının özgün bir nörodejeneratif hastalık olarak tanımlanmasının temelini oluşturmuştur.
Alzheimer hastalığının prevalansı yaşla birlikte belirgin biçimde artmaktadır. Ortalama yaşam süresinin uzaması ve ileri yaş nüfusunun dünya genelinde artması, Alzheimer hastalığı ve diğer demans türlerinin yaygınlığının giderek artmasına neden olmaktadır. Hastalık yalnızca bireyin bilişsel ve işlevsel kapasitesini değil; aile ilişkilerini, bakım sistemlerini, sağlık harcamalarını ve bakım verenlerin psikolojik iyi oluşunu da etkileyen çok boyutlu bir sağlık sorunudur. İleri yaş, Alzheimer hastalığı açısından en önemli demografik risk faktörlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Alzheimer hastalığı normal yaşlanmanın kaçınılmaz bir sonucu değildir. Epidemiyolojik çalışmalar ayrıca demans prevalansının kadınlarda erkeklere kıyasla daha yüksek olduğunu göstermektedir. Bu farklılık kısmen kadınların daha uzun yaşam beklentisine sahip olmasıyla açıklanmakla birlikte genetik, hormonal, vasküler ve sosyoekonomik faktörlerin olası etkileri araştırılmaya devam etmektedir. Alzheimer hastalığının etiyopatogenezi karmaşık ve multifaktöriyeldir. İleri yaş, genetik yatkınlık hastalık riskini etkileyen önemli faktörler arasında yer almakla birlikte hipertansiyon, diyabet, obezite gibi vasküler-metabolik faktörler, yaşam tarzı, nöroinflamasyon ve çeşitli çevresel etkenlerin de hastalık sürecine katkıda bulunduğu düşünülmektedir. Dolayısıyla Alzheimer hastalığı tek bir nedene ya da tek bir patolojik mekanizmaya indirgenememekte; genetik, moleküler, hücresel ve çevresel süreçlerin karşılıklı etkileşimi sonucunda gelişen nörodejeneratif hastalık olarak değerlendirilmektedir. Nöropatolojik olarak Alzheimer hastalığı, amiloid-beta peptitlerinin ekstrasellüler alanda plaklar hâlinde birikmesi ve tau proteinlerinin anormal hiperfosforilasyonu sonucu intrasellüler nörofibriler yumakların oluşmasıyla karakterizedir. Bu temel patolojik süreçlere sinaptik disfonksiyon, kronik nöroinflamasyon ve ilerleyici nöronal dejenerasyon eşlik etmektedir. Entorhinal korteks ve medial temporal bellek sistemi Alzheimer ile ilişkili erken nörodejeneratif değişikliklere özellikle duyarlı bölgeler arasında yer almaktadır. Hastalık ilerledikçe nörodejeneratif değişiklikler temporal ve parietal asosiasyon korteksleri başta olmak üzere kortikal alanlara yayılmaktadır. Alzheimer hastalığının klinik görünümüyle yakından ilişkili patolojik süreçlerden biri tau patolojisinin anatomik yayılımıdır. Tau proteini fizyolojik koşullarda nöronal mikrotübüllerin yapısal bütünlüğünün korunmasına katkıda bulunurken Alzheimer hastalığında hiperfosforilasyon ve agregasyon sonucunda nörofibriler yumaklar meydana getirmektedir. Braak ve Braak'ın (1991) klasik nöropatolojik evreleme modeline göre tau patolojisi başlangıçta entorhinal bölgelerde ortaya çıktığı bilinmekte, daha sonra hipokampal ve limbik yapılara ve ilerleyen evrelerde geniş kortikal alanlara yayılmaktadır. Tau patolojisinin bu anatomik dağılımı, hastalığın bilişsel belirtilerinin ilerleyişiyle de yakından ilişkilidir. Entorhinal korteks ve hipokampusun, episodik bellek süreçlerindeki kritik rolü nedeniyle buradaki tutulum, Alzheimer hastalığının erken döneminde görülen öğrenme, kodlama ve özellikle gecikmeli hatırlama güçlüklerinin nörobiyolojik temelini kısmen açıklamaktadır. Alzheimer hastalığında erken klinik görünüm çoğunlukla episodik bellek bozukluğu ile karakterizedir. Bireyler yakın zamanda gerçekleşen olayları hatırlamakta, yeni bilgileri öğrenmekte veya daha önce yapılan konuşmaların ayrıntılarını anımsamakta güçlük yaşayabilir. Hastalık ilerledikçe semantik bellek, dikkat, yürütücü işlevler, dil ve görsel-uzamsal beceriler gibi diğer bilişsel alanlarda da bozulma ortaya çıkmaktadır. Bununla birlikte bazı Alzheimer hastalarında dil işlevlerinin, görsel-uzamsal becerilerin, yürütücü işlevlerin veya davranışsal özelliklerin daha erken etkilendiği atipik Alzheimer fenotipleri de görülebilmektedir. Bu nedenle hastalığın klinik değerlendirmesinde yalnızca bellek performansının değil, farklı bilişsel alanların bütüncül biçimde değerlendirilmesi önem taşımaktadır.
Alzheimer hastalığı; moleküler ve hücresel değişikliklerin, sinaptik disfonksiyonun, nöronal ağ bozukluklarının, ilerleyici serebral atrofinin ve çoklu bilişsel alanlarda işlev kaybının birbiriyle etkileşim içinde olduğu kompleks bir nörodejeneratif süreçtir. Hastalığın biyolojik değişiklikleri klinik belirtilerden yıllar önce başlayabildiği için güncel araştırmaların temel hedeflerinden biri hastalığın mümkün olduğunca erken dönemde tanımlanması ve progresyonun öngörülebilmesidir. Biyobelirteçler, nörogörüntüleme yöntemleri ve nöropsikolojik değerlendirmelerdeki gelişmeler, Alzheimer hastalığının erken teşhis edilmesi ve bireyselleştirilmiş tedavi yaklaşımlarının geliştirilmesi açısından önemli görülmektedir.
Kaynakça
- Braak, H., & Braak, E. (1991). Neuropathological stageing of Alzheimer-related changes. Acta Neuropathologica, 82(4), 239–259.
- Weintraub, S., Wicklund, A. H., & Salmon, D. P. (2012). The neuropsychological profile of Alzheimer disease. Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine, 2(4), a006171.
