Bazen bütün bildikleriniz bir anda zihninizden silinmiş gibi olur. Örneğin bir sınavda sorular önünüzdedir ama sorular tanıdık gelmez. Sunum sırası size geldiğinde daha önce defalarca söylediğiniz cümleleri hatırlamak zorlaşır. Önemli bir görüşmede aslında ne söylemek istediğinizi bilirsiniz, ancak kelimeler beklediğiniz kadar kolay çıkmaz. O anda insanın aklından çoğu zaman aynı düşünce geçer: “Ya yapamazsam?” İlginç olan, bazen sorun yeterince hazırlanmamış olmak değil, tam tersine başarılı olmanın fazlasıyla önemli hale gelmesiyle ilgilidir.
“Başarılı olmalıyım.” Bu cümle ilk bakışta oldukça masum görünebilir. Bir hedefe sahip olmayı, çalışmayı ve kendini geliştirmeyi çağrıştırır. Fakat bazen bu cümle, fark edilmeden başka bir anlama dönüşür: “Başarısız olmamalıyım.” Performans kaygısı çoğu zaman tam da bu iki cümle arasındaki farkta saklıdır.
Bir sınav, iş görüşmesi, sunum, toplantı, sahne performansı ya da spor karşılaşması… Kişinin değerlendirileceğini düşündüğü herhangi bir durum, yalnızca yaptığı işi değil, kendisiyle ilgili düşüncelerini de yüzeye çıkarabilir. Bir anda ortada yalnızca tamamlanması gereken bir görev kalmaz; “Yeterli miyim?”, “Beni nasıl değerlendirecekler?” veya “Ya hata yaparsam?” gibi sorular da sürece dahil olur. Böylece kişi yaptığı işe odaklanmak yerine kendisini izlemeye başlayabilir: Nasıl görünüyorum? Sesim titriyor mu? Doğru cevap verdim mi? Karşımdaki kişi ne düşünüyor? Bir hata yaptım mı? Dikkatin önemli bir bölümü performansın kendisinden kişinin kendi performansını değerlendirmesine kaydığında, aslında bildiği bir şeyi ortaya koymak bile zorlaşabilir.
Burada ilginç olan, performans kaygısının her zaman hazırlıksızlıktan kaynaklanmamasıdır. Hatta bazen en çok çalışan, en fazla prova yapan ve en yüksek beklentilere sahip kişilerde de görülebilir. Çünkü hazırlık arttıkça beklenti de yükseliyorsa, kişinin kendisine uyguladığı baskı artabilir. “Bu kadar çalıştım, artık hata yapmamam gerekiyor” düşüncesi, çalışmanın sağladığı güveni azaltarak yeni bir baskı yaratabilir. Bir noktadan sonra hedef iyi performans göstermek olmaktan çıkar ve kötü performans göstermemeye dönüşür. Kişi artık başarıya doğru ilerlemekten çok başarısızlıktan uzaklaşmaya çalışmaktadır.
Mükemmeliyetçilik de bu noktada devreye girmiştir. Mükemmeliyetçi düşünce yalnızca yüksek standartlara sahip olmak anlamına gelmez. Asıl sorun, kişinin kendi değerini bu standartları karşılayıp karşılamadığı üzerinden değerlendirmeye başlamasıdır. Bir sunumun iyi geçmemesi yalnızca “Sunum iyi geçmedi” şeklinde değerlendirildiğinde yönetilebilir bir deneyimdir. Ancak bunun ardından “Demek ki yeterince iyi değilim” düşüncesi geldiğinde, konu artık yapılan işin sınırlarını aşar ve performans kişinin kendilik değeriyle ilişkilendirilir. Bu nedenle bazı insanlar hata yapmaktan yalnızca hoşlanmaz; hatayı benlikleriyle ilgili bir kanıt gibi algılar. Küçük bir unutkanlık yetersizliğin, beklenmeyen bir eleştiri başarısızlığın, düşük bir not ise değersizliğin göstergesi haline gelebilir. Oysa tek bir performans, bir insanın kapasitesinin veya değerinin tamamını anlatmaz.
Performans sırasında yaşanan heyecan da bu süreci daha karmaşık hale getirebilir. Kalbin hızlanması, ellerin terlemesi, sesin titremesi veya zihnin bir anlığına boşalması kişiye “Kontrolümü kaybediyorum” hissi verebilir. Bu düşünce ise bedensel belirtilere daha fazla dikkat edilmesine sebep olur. Kişi bir süre sonra yaptığı işe değil, heyecanının fark edilip edilmediğine odaklanmaya başlar. Aslında heyecan, çoğu zaman kişinin o duruma önem verdiğini gösteren doğal bir bedensel tepkidir. Heyecanlanmak ile başarısız olmak aynı şey değildir; bir insan aynı anda hem kaygılı hem de yeterli olabilir.
Performans kaygısını anlamak için kişinin kendisine yüklediği anlamlara bakmak bu nedenle önemlidir. “Bu sınavı geçmeliyim” düşüncesinin altında bazen “Geçemezsem kendimi başarısız hissederim” bulunabilir. “Bu sunumu çok iyi yapmalıyım” düşüncesinin altında ise “Kötü yaparsam insanlar benim yetersiz olduğumu düşünür” kaygısı yer alabilir. Asıl baskı çoğu zaman görevin kendisinden değil, görevin kişi için ne ifade ettiğinden kaynaklanır.
Performans kaygısıyla baş etmek yalnızca daha fazla çalışmakla mümkün olmayabilir. Bazen çalışmanın yanında başarıya verilen anlamı yeniden değerlendirmek gerekir. Bir sınavın sonucunu önemsemek başka, o sonucu kişinin bütün değerinin ölçüsü haline getirmek başkadır. Kendini geliştirmek başka, kendine hata yapma hakkı tanımamak başkadır. Performans öncesinde “Kusursuz olmalıyım” yerine “Hazırlığımı mümkün olduğunca iyi yapıp elimden geleni ortaya koyacağım” şeklinde daha gerçekçi bir hedef belirlemek, dikkati sonuçtan sürece yönlendirebilir.
Hazırlık yapmak elbette önemlidir; ancak hazırlığın sürekli kontrol etmeye dönüşmemesine de dikkat etmek gerekir. Bir sunumu defalarca baştan sona prova etmek yerine ana noktaları belirlemek, olası sorular üzerinde çalışmak ve prova için belirli bir sınır koymak daha işlevsel olabilir. Performans sırasında ise “Nasıl görünüyorum?” veya “Sesim titriyor mu?” gibi kişinin kendisini izlemeye yönelik düşünceler yerine, anlatılan konuya ve yapılması gereken işe odaklanmak yardımcı olabilir. Bedensel belirtiler yoğunlaştığında nefesi yavaşlatmak, ayakların yere temasını fark etmek veya omuzları bilinçli biçimde gevşetmek de kişinin uyarılma düzeyini düzenlemesine yardımcı olabilir.
Performans sonrasında yapılan değerlendirme de en az hazırlık kadar önemlidir. Birçok kişi yalnızca hatalarını hatırlar ve iyi yaptığı şeyleri gözden kaçırır. Bunun yerine “Ne iyi gitti?”, “Neyi geliştirebilirim?” ve “Bir sonraki sefer neyi farklı yapabilirim?” sorularını sormak, değerlendirmeyi kendini eleştirmekten öğrenmeye doğru taşıyabilir.
Performans kaygısı kişinin sınavlardan, iş fırsatlarından, sosyal ortamlardan veya kendisi için önemli deneyimlerden sürekli kaçınmasına neden olacak kadar yoğunlaştığında psikolojik destek gerekebilir. Çünkü o noktada mesele yalnızca bir sunumdan önce yaşanan heyecan olmaktan çıkar ve kişinin kendiyle ilgili düşüncelerini şekillendiren bir mekanizmaya dönüşür. Böyle durumlarda kaygının altında yatan düşünce ve davranış örüntülerini ele almak, kişinin performansla daha sağlıklı bir ilişki kurmasına yardımcı olabilir.
Belki de performansla kurduğumuz ilişkiyi değiştirmek için kendimize şu soruyu sormamız gerekir: “Başarılı olmak benim için ne anlama geliyor?” Bu sorunun cevabı yalnızca alınan puanda, kazanılan yarışta veya başkalarının verdiği onayda saklı değilse, performans üzerindeki baskı da değişmeye başlayabilir. Çünkü insanın değeri bir sonuç tablosuna sığmaz. Başarılı olmak elbette güzel bir deneyimdir; fakat başarısız olmak, insanın başarısız biri olduğu anlamına gelmez.