Giriş
Bir insanın bir bilgiyi öğrenmesi dışarıdan bakıldığında oldukça basit bir süreç gibi görünebilir. Öğretmen bir konuyu anlatır, öğrenci dinler, çalışır ve sonunda öğrendiği kabul edilir. Fakat aslında öğrenme, görünen bu sürecin çok daha ötesinde gerçekleşir. Öğrencinin duyduğu bir cümlenin, okuduğu bir metnin ya da gördüğü bir görselin öğrenilmiş bir bilgiye dönüşebilmesi için beynin birçok farklı süreci birlikte yürütmesi gerekir. Bu nedenle öğrenmeyi yalnızca eğitim ortamında gerçekleşen bir davranış olarak değil, aynı zamanda beyinde meydana gelen değişimlerle birlikte değerlendirmek gerekir.
İnsan beyninin nasıl öğrendiği sorusu uzun zamandır psikoloji ve eğitim alanlarının ilgisini çekmektedir. Nörobilim alanındaki gelişmeler ise öğrenme sırasında beyinde gerçekleşen süreçlerin daha ayrıntılı biçimde incelenmesine olanak sağlamıştır. Korkmaz ve Mahiroğlu (2007), öğrenme sonucunda beyinde meydana gelen fizyolojik değişikliklerin anlaşılmasının, insan beyninin nasıl öğrendiği sorusuna cevap vermede önemli olduğunu belirtmektedir. (DergiPark)
Bu noktada asıl soru şudur: Bir bilgi beynimize ulaştığında ona ne olur ve bu bilgi nasıl kalıcı bir öğrenmeye dönüşür? Bu sorunun cevabı dikkat, anlamlandırma, bellek ve beynin değişebilme özelliği olan nöroplastisite üzerinden açıklanabilir.
Gelişme
Bir bilginin öğrenilmesinin ilk koşullarından biri, o bilginin kişinin dikkat alanına girmesidir. İnsan çevresinde aynı anda çok sayıda ses, görüntü ve uyarıcıyla karşılaşır. Ancak beynin bütün bu bilgileri aynı anda ayrıntılı biçimde işlemesi mümkün değildir. Bu nedenle dikkat, öğrenme sürecinde bir çeşit seçme mekanizması gibi düşünülebilir. Örneğin bir öğrenci ders sırasında öğretmenin anlattığı konuya hiç odaklanmıyorsa, o bilginin daha sonra hatırlanmasını beklemek güçleşir. Buradan hareketle öğrenmenin yalnızca bilginin kişiye sunulmasıyla başlamadığı, kişinin o bilgiye zihinsel olarak yönelmesiyle anlam kazandığı söylenebilir.
Dikkatin ardından bilgi, zihinde işlenmeye başlar. Ancak burada önemli olan yalnızca bilgiyi görmek veya duymak değildir. Beyin yeni bilgileri daha önce sahip olunan bilgilerle ilişkilendirerek anlamlandırır. Örneğin bir öğrencinin daha önce “hücre” kavramını öğrenmiş olması, yeni öğreneceği biyoloji konularını anlamasını kolaylaştırabilir. Çünkü yeni bilgi tamamen boş bir zihinsel alana yerleşmez; daha önce öğrenilenlerin üzerine eklenir. Bu nedenle öğrenme, bilgilerin biriktirilmesinden çok bilgiler arasında bağlantılar kurulması olarak da düşünülebilir.
Bu noktada bellek öğrenme sürecinin önemli parçalarından biridir. Bir bilginin öğrenilebilmesi için bilginin işlenmesi, belirli biçimde saklanması ve ihtiyaç duyulduğunda yeniden kullanılabilmesi gerekir. Beyin ve öğrenme üzerine yapılan çalışmalarda sinir hücrelerinin yapısı, sinir ağlarında bilginin iletimi, beynin bölümleri ve bellek arasındaki ilişki ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır. (DergiPark)
Ancak belleği yalnızca bir “bilgi deposu” olarak düşünmek eksik olur. Öğrenilen bilgilerin kullanılabilmesi için onların anlamlandırılması ve gerektiğinde geri çağrılması gerekir. Örneğin bir öğrencinin sınavdan bir gün önce bir konuyu ezberlemesi ile aynı konuyu anlayarak, farklı sorular üzerinde kullanabilmesi aynı öğrenme düzeyini ifade etmez. Bu durum, öğrenmenin yalnızca bilgiyi kısa süreli olarak zihinde tutmaktan farklı olduğunu göstermektedir.
Öğrenmenin beyindeki önemli özelliklerinden biri de değişimdir. Beyin, deneyimlerden etkilenebilen ve yeni bağlantılar oluşturabilen dinamik bir yapıya sahiptir. Bu özellik nöroplastisite kavramıyla açıklanmaktadır. İnsan bir beceriyi tekrar ettikçe veya yeni bilgiler üzerinde çalıştıkça ilgili sinirsel ağların kullanım biçimi değişebilir. Dolayısıyla öğrenme yalnızca zihinsel bir sonuç değil, aynı zamanda beynin deneyimler sonucunda kendisini değiştirmesiyle ilişkili bir süreçtir.
Bu durum özellikle tekrarın neden önemli olduğunu açıklamaya yardımcı olur. Bir bilgiyi yalnızca bir kez görmek çoğu zaman kalıcı öğrenme için yeterli olmayabilir. Bilginin farklı zamanlarda yeniden ele alınması, farklı örneklerle kullanılması ve önceki bilgilerle ilişkilendirilmesi öğrenmenin güçlenmesine yardımcı olabilir. Korkmaz ve Mahiroğlu (2007) de öğrenmenin biyolojik temellerinin anlaşılmasının etkili öğrenme ve hatırlama süreçlerini açıklamada önemli katkılar sağlayabileceğini belirtmektedir. (DergiPark)
Öğrenme sürecinde duygular ve motivasyon da göz ardı edilmemelidir. Bir öğrencinin bir konuya merak duyması, konuyu kendisi açısından anlamlı bulması veya öğrenmeye yönelik istek taşıması, öğrenme sürecine katılımını etkileyebilir. Bu nedenle eğitim ortamında yalnızca “hangi bilgi öğretilecek?” sorusuna değil, “öğrenci bu bilgiyle nasıl ilişki kuracak?” sorusuna da önem verilmelidir.
Burada eğitim psikolojisi ile nöropsikoloji arasında önemli bir bağlantı ortaya çıkmaktadır. Eğitim psikolojisi öğrencinin öğrenme davranışını, bilişsel süreçlerini, motivasyonunu ve bireysel özelliklerini incelerken; nöropsikolojik yaklaşım bu süreçlerin beyindeki temellerinin anlaşılmasına katkı sağlar. Dolayısıyla iki alan birbirinin yerine geçmez; aksine öğrenme olgusunun farklı yönlerini açıklayarak birbirini tamamlar.
Bununla birlikte beynin öğrenme biçimiyle ilgili bilgiler eğitim uygulamalarına aktarılırken dikkatli olunmalıdır. Beyin hakkında yapılan her açıklamanın doğrudan bir öğretim yöntemine dönüştürülmesi doğru değildir. Türkiye’de eğitsel nörobilim üzerine yapılan araştırmaların incelendiği bir çalışmada da alanın gelişmekte olduğu ve eğitim ile nörobilim arasındaki ilişkinin daha fazla araştırmaya ihtiyaç duyduğu görülmektedir. Bu nedenle nörobilimsel bilgilerin eğitimde kullanılmasında bilimsel kanıtlara dayalı hareket etmek önemlidir.
Sonuç
Bir bilginin öğrenilmesi, kişinin o bilgiyi yalnızca görmesi veya duymasıyla tamamlanan basit bir olay değildir. Bilgi önce dikkat aracılığıyla seçilir, ardından zihinsel olarak işlenir ve önceki bilgilerle ilişkilendirilir. Bellek bu bilgilerin saklanması ve gerektiğinde yeniden kullanılmasında rol oynarken, beynin değişebilme kapasitesi öğrenmenin zaman içinde gelişmesine olanak sağlar.
Bu açıdan bakıldığında öğrenme, beynin pasif biçimde bilgi depolaması değil, deneyimler sonucunda kendisini sürekli olarak yeniden düzenlemesiyle ilişkili aktif bir süreçtir. Bir öğrencinin aynı bilgiyi farklı şekillerde düşünmesi, uygulaması ve yeniden kullanması bu nedenle önemlidir. Öğrenmenin arkasında yalnızca kitap, öğretmen veya öğrenci bulunmaz; bunların etkisi, beynin bilgiyi nasıl işlediğiyle birleştiğinde gerçek anlamda bir öğrenme ortaya çıkar.
Sonuç olarak “Bir bilgi beyinde nasıl öğrenilir?” sorusunun tek bir cevabı yoktur. Öğrenme; dikkat, anlamlandırma, bellek, tekrar, motivasyon ve beynin değişebilme kapasitesinin bir araya gelmesiyle oluşan çok yönlü bir süreçtir. Beyni anlamaya yönelik çalışmalar eğitim açısından önemli bilgiler sunsa da bu bilgilerin doğrudan ve sorgulanmadan eğitim uygulamalarına aktarılması yerine bilimsel kanıtlarla birlikte değerlendirilmesi gerekir. Öğrenmeyi anlamanın yolu, yalnızca öğrencinin ne öğrendiğine değil, öğrenirken beyninde neler olduğuna da bakmaktan geçmektedir.
Kaynakça
- Korkmaz, Ö., & Mahiroğlu, A. (2007). Beyin, bellek ve öğrenme. Kastamonu Eğitim Dergisi, 15(1), 93–104.
- Şereflioğlu, Y. T., & Kılıç Mocan, D. (2021). Türkiye’de eğitsel nörobilim (eğitimsel sinirbilim) konusunda yapılmış araştırmaların analizi. Türkiye Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 6(2), 468–480.
- Özbay, M., & Memiş, M. (2015). Beyin araştırmalarına dayalı öğrenme ve yazma eğitimi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 3(2).
- Uğurlu, A. A., & Aydın, O. (2018). İlkokul dördüncü sınıf öğrencilerinin beyin temelli öğrenme yaklaşımına ilişkin görüşlerinin incelenmesi. Eğitim Kuram ve Uygulama Araştırmaları Dergisi, 4(2), 111–122.
- Senemoğlu, N. (2015). Gelişim, öğrenme ve öğretim: Kuramdan uygulamaya. Ankara: Yargı Yayınevi.
