Bedenimizdeki Yabancı: Yabancı El Sendromu
Bedenimizle kurduğumuz bağ o kadar kusursuz, pürüzsüz ve doğaldır ki üzerine bir an olsun durup düşünmeyiz. Sabah gözlerinizi açtığınızda yataktan doğrulmak, elinizi uzatıp komodinin üzerindeki telefonu almak, kahve fincanını tam da istediğiniz açıyla kavramak ya da rüzgârda yüzünüze savrulan bir tutam saçı kulağınızın arkasına itmek için özel bir çaba sarf etmezsiniz. Zihninizde beliren minik bir arzu, saniyeden çok daha kısa bir sürede somut bir eyleme dönüşür. İrademiz ile kaslarımız arasındaki bu görünmez köprü, kendilik algımızın, benliğimizin ve dünyayla kurduğumuz temasın en temel taşıdır.
Peki ya bir sabah uyandığınızda sol elinizin tamamen kendi aklına ve hedeflerine göre hareket ettiğini görseydiniz? Ya bir eliniz ceketinizin fermuarını çekerken, diğer eliniz hemen arkasından onu hırsla aşağı indirmeye başlasaydı? İlk duyulduğunda edebiyat metninden ya da bilim kurgu geriliminden fırlamış bir kurgu gibi hissettiren bu durum, tıp literatüründe Alien Hand Syndrome (Yabancı El Sendromu) olarak adlandırılan, nörolojinin en sarsıcı gerçeklerinden biridir.
Yabancı El Sendromu Nedir?
İlk kez 1908 yılında Alman nörolog Kurt Goldstein tarafından felç geçiren bir hastanın takibi sırasında kayıtlara geçirilen bu sendrom, bireyin bir uzvunun —çoğunlukla sol el veya kolun— kişinin bilinçli iradesinden tamamen bağımsız, hedefe yönelik ve karmaşık eylemler gerçekleştirmesiyle karakterizedir. İşin en çarpıcı tarafı, kişi o uzvundaki tüm duyusal işlevleri korur; dokunulduğunda hisseder, soğuğu, sıcağı veya acıyı algılar. Ancak uzvun eylemleri üzerindeki motor denetimini tamamen yitirir ve o eli adeta “kendi bedenine iliştirilmiş yabancı bir varlık” gibi deneyimler.
Bir Beden, İki İrade
Yabancı el sendromunu sıradan bir istemsiz kasılmadan, titremeden ya da tikten ayıran temel özellik, sergilenen hareketlerin hedefe yönelik ve karmaşık bir yapıya sahip olmasıdır. Uzuv anlamsızca havaya kalkmaz; tıpkı bir insan bir eylemi bilerek yapıyormuş gibi davranır. Nesneleri kavrar, aletleri kullanmaya çalışır, giysileri çeker veya etraftaki insanlara müdahale eder. Klinik vakalarda en dramatik şekilde karşımıza çıkan tablo “intermanuel çatışma”, yani iki elin birbiriyle doğrudan rekabete girmesidir. Sağ elinizle bir kapının kolunu tutup içeri girmeye çalıştığınızda, sol eliniz aniden öne atılıp kapıyı yüzünüze kapatabilir. Bir elinizle sabah gazetesinin sayfasını çevirirken, diğer eliniz sayfayı yırtıp buruşturabilir. Bir eliniz tabağınızdan çatalınızla yemek almaya hazırlanırken, yabancı el tabağı önünüzden itebilir.
Nöroloji tarihine geçen en sarsıcı vakalardan birinde, 1950’li yıllarda ameliyat geçiren bir hasta, uyurken sol elinin kendi iradesi dışında boğazına yapıştığını ve kendisini boğmaya çalıştığını ifade etmiştir. Hasta, diğer sağlıklı eliyle yabancı eli güçlükle boynundan ayırabilmiş ve hayatını kurtarmak için gece boyunca o eli yatağın kenarına bağlamak zorunda kalmıştır. Bu durum hastalarda yalnızca fiziksel bir zorluk değil, derin bir varoluşsal tekinsizlik, yabancılaşma ve çaresizlik yaratır. Hastaların birçoğu o elden üçüncü bir şahıs gibi bahseder; ona farklı bir isim verir, sanki yanlarında yaramaz veya düşmanca niyetleri olan bir yabancı oturuyormuş gibi onunla sesli olarak tartışır ya da “Yine canının istediğini yapıyor” diyerek sağlam elleriyle onu dizginlemeye çalışır.
Nöropsikolojik Kökeni
Yabancı el sendromu mistik, psikolojik ya da doğaüstü bir fenomen değildir; beynimizin motor planlama, inhibisyon (baskılama) ve iki yarım küre arasındaki karmaşık iletişim ağlarında meydana gelen somut hasarların sonucudur. Nöropsikolojik açıdan incelendiğinde, bu klinik tablo genellikle beynin üç ana bölgesindeki lezyonlarla yakından ilişkilendirilir:
Korpus Kallozum Hasarı: Korpus kallozum, beynin sağ ve sol yarım kürelerini birbirine bağlayan, aralarındaki bilgi akışını sağlayan milyonlarca sinir lifinden oluşan devasa bir köprüdür. Şiddetli ve dirençli epilepsi vakalarında nöbetlerin diğer yarım küreye sıçramasını engellemek için bu bağ cerrahi olarak kesilebilir (kallozotomi). Bu bağlantı koptuğunda, dil ve mantıksal planlamayı yöneten sol yarım küre, sol eli idare eden sağ yarım kürenin ne planladığından haberdar olamaz. İki yarım küre arasındaki uzlaşı sona erdiğinde sol el, sol beynin bilincinden bağımsız, özerk bir eylem merkezi haline gelir ve iki el arasındaki rekabet kaçınılmaz olur.
Frontal Lob Hasarı: Beynimizin ön bölgesinde yer alan suplementer motor alan (SMA), hareketlerin sırasını belirlemede ve en önemlisi gereksiz, çevreye bağımlı motor dürtülerin bastırılmasında kilit bir rol oynar. Anterior serebral arter felçleri ya da tümörler nedeniyle bu bölge hasar gördüğünde, frontal lobun fren mekanizması çöker. Sonuçta karşı konulamaz bir “kavrama refleksi” ve çevreye bağımlı kullanım davranışı ortaya çıkar. Hasta istemese dahi, gördüğü bir bardağı eline alır, bir kalemi kavramaya çalışır veya önündeki nesneleri istemsizce çekip bırakamaz.
Parietal Lob Hasarı: Duyu bütünleme, beden haritası ve mekânsal algının merkez üssü olan parietal lobun lezyonlarında, beden algısında derin bir çözülme yaşanır. Kişi uzvunu bedenin bir parçası olarak kodlamakta zorlanır (somatoparafreni). Bu tipte el genellikle nesnelerle karmaşık savaşlara girmek yerine havada süzülür, istemsiz kaçınma hareketleri yapar ya da kişinin kendi bedenine yabancılaşmasının somut bir göstergesine dönüşür.
Yaşamla Uyumu
Yabancı el sendromunun doğrudan bir ameliyatı veya tek bir “mucizevi” ilacı yoktur; tedavi süreci öncelikle sendroma yol açan primer nedene (felç, anevrizma, tümör veya nörodejeneratif süreçler) yönelik yürütülür. Ancak hastaların günlük hayatta yaşadıkları derin krizleri hafifletmek adına geliştirilen davranışsal ve bilişsel stratejiler oldukça yaratıcı sonuçlar vermektedir:
1)Eli Meşgul Etme Taktikleri: En yaygın ve pratik yöntemlerden biri, yabancı ele tutabileceği sabit bir nesne vermektir. Ele yumuşak bir stres topu, küçük bir havlu veya bir baston tutturulduğunda, elin kavrama dürtüsü o nesneye kilitlenir. Böylece çevredeki bardaklara uzanması, kapıları çarpması veya tehlikeli nesnelere yönelmesi büyük ölçüde engellenir.
2)Bilişsel ve Çevresel Kısıtlama: Hastalara sağlam elleriyle yabancı eli dizginleme teknikleri öğretilir. Kol fırın eldiveni gibi kalın bir eldivenle kapatılarak dokunsal uyarım ve çevreyi kavrama refleksi köreltilebilir. Bazı hastalarda ise sesli komutların (“Dur!”, “Bırak!”) beynin sağlam bölgelerini uyararak davranışı durdurmada fayda sağladığı gözlemlenmiştir.
3)Nöroplastisite ve Fizik Tedavi: Özellikle inme sonrası akut dönemde gelişen vakalarda, beynin kendini onarma ve yeni sinirsel patikalar oluşturma yeteneği (nöroplastisite) sayesinde, kapsamlı bir fizik tedavi ve nörorehabilitasyon süreciyle semptomlar aylar içinde hafifleyebilir ve motor kontrolün bir kısmı geri kazanılabilir.
Yabancı el sendromu, insan zihninin mimarisine dair bildiğimizi sandığımız şeyleri altüst eden eşsiz bir nörolojik penceredir. Günlük hayatımızda “ben” dediğimiz, yekpare ve bölünmez kabul ettiğimiz irademizin aslında beynimizin farklı modülleri arasındaki hassas ve sessiz bir koalisyondan ibaret olduğunu bize açıkça gösterir. O küçük sinir köprülerinden biri koptuğunda, insan kendi bedeninde bir yönetici olmaktan çıkıp ansızın çaresiz bir gözlemciye, kendi etinde ve kemiğinde bir misafire dönüşebilir. Masanın üzerindeki kalemi tutan parmaklarımızın tamamen bizim kararımızla kapanıp açılması, her an yaşadığımız ama kıymetini ancak kaybettiğimizde fark edebileceğimiz sessiz ve muazzam bir nörolojik mucizedir.
Kaynakça
- Aboitiz, F., Carrasco, X., Schröter, C., Zaidel, D., Zaidel, E., & Lavados, J. (2003). The alien hand syndrome: Classification of forms reported and discussion of a new condition. Neurological Sciences, 24(4), 252–257.
- Biran, I., & Chatterjee, A. (2004). Alien hand syndrome. Archives of Neurology, 61(2), 292–294.
- Doody, R. S., & Jankovic, J. (1992). The alien hand and related signs. Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry, 55(9), 806–810.
- Feinberg, T. E., Schindler, R. J., Flanagan, P. E., & Haber, L. D. (1992). Two alien hand syndromes. Neurology, 42(1), 19–24.
- Goldstein, K. (1908). Zur Lehre von der motorischen Apraxie. Journal für Psychologie und Neurologie, 11, 169–187.
- Grafton, S. T., Hazeltine, E., & Ivry, R. B. (1998). Abstract representations for preparation of planned actions: A positron emission tomography study. Journal of Cognitive Neuroscience, 10(2), 224–234.
- Kikkert, M. A., Ribbers, G. M., & Koudstaal, P. J. (2006). Alien hand syndrome in stroke: A report of 2 cases and review of the literature. Archives of Physical Medicine and Rehabilitation, 87(5), 728–732.
- Scepkowski, L. A., & Cronin-Golomb, A. (2003). The alien hand: Cases, categorizations, and anatomical bases. Behavioral and Cognitive Neuroscience Reviews, 2(4), 261–277.
