Zaman, avucumuzun içinden sessizce kayıp giden ince bir kum tanesiyse, nostalji o kumu durdurmak, hatta tersine akıtmak isteyen ruhun en zarif çığlığıdır. Kelime kökeniyle Yunanca nostos (eve dönüş) ve algos (acı) sözcüklerinin gizemli evliliğinden doğan bu kavram, aslında tam olarak şudur: Geri dönülmesi imkânsız olan o güvenli ve korunaklı ülkeye duyulan yakıcı, tatlı-ekşi özlem.
İlk keşfedildiğinde, 17. yüzyıl tıp literatüründe evinden uzaklaşan askerlerde görülen ve ölüme bile yol açabilen fiziksel bir “vatan hasreti hastalığı” olarak kabul edilen nostalji, bugün modern psikolojide çok daha farklı bir yere sahip. Artık o, ruhun kendini şimdiki zamanın yıpratıcı etkilerinden koruma, tedavi etme ve dengede tutma yöntemi olarak görülüyor.
İnsan zihni; modern hayatın getirdiği aşırı hızdan, gürültüden, belirsizlikten ve günümüzün o tekdüze, mekanik griliğinden yorulduğunda, çareyi sanatın puslu sığınaklarına kaçmakta bulur. Çünkü sanat, zamanı geriye sarmak, anları dondurmak ve kalbin ritmini geçmişin o tanıdık melodisiyle eşlemek isteyen ruhun elindeki en estetik, en güçlü enstrümandır.
Altın Çağ Sendromu: Hiç Yaşanmamış Zamanların Melankolisi
Bazen durup dururken, göğsümüzün tam ortasında kaynağını tam olarak kestiremediğimiz belirsiz bir sızı belirir. Durup düşünürüz ve içimizden şu cümle geçer: “Keşke o eski zamanların zarafetinde, o siyah-beyaz fotoğrafların naifliğinde, insanların birbirini gerçekten dinlediği o eski sokaklarda yaşasaydım.” Psikolojide Altın Çağ Sendromu (Declinism) olarak adlandırılan bu durum, zihnimizin bize oynadığı harika bir savunma oyunudur.
İçinde bulunduğu dönemin dertleriyle, geleceğin getirdiği anksiyeteyle ve şimdiki zamanın kaotik yapısıyla baş edemeyen insan ruhu, hiç yaşamadığı, sadece eski romanlardan, sararmış fotoğraflardan ya da hikayelerden bildiği bir geçmişi bile kafasında kusursuz bir cennete dönüştürebilir.
Sanatçı, zihindeki bu zamansal kırılmayı ve sendromu yaratıcı bir yakıt gibi kullanır. Bugün kulaklığımızı takıp dinlediğimiz modern lo-fi şarkıların arkasına yerleştirilen o yapay eski plak cızırtıları, fotoğraflara gözümüz kapalı eklediğimiz retro filtreler ya da ressamların tuvallerine fırça darbeleriyle işlediği o eski zaman esintileri, aslında şimdiki zamandan kaçma arzusunun dışavurumudur.
Geçmişin o öngörülebilir, tehlikesiz kollarına sığınmak isteriz; çünkü geçmiş yaşanmış ve bitmiştir. Orada bizi şaşırtacak, yarı yolda bırakacak ya da canımızı aniden yakacak yeni bir belirsizlik yoktur. Her şey güvenli bir netlikte, yerli yerindedir.
Gül Rengi Gözlükler: Hafızanın Kusurları Ayıklayan Filtresi
İnsan beyni, anıları hafıza odalarına kaldırırken son derece şefkatli, korumacı ama bir o kadar da hileli bir yöntem kullanır. Psikoloji literatüründe “Gül Rengi Gözlük Etkisi” (Rosy Retrospection) adı verilen bu bilişsel eğilim sayesinde, zihnimiz geçmişi geri çağırırken oradaki gerçek acıları, çekilen fiziksel sıkıntıları, hayal kırıklıklarını, soğuk ve gri hatıraları ustaca eler. Geriye sadece sıcak, estetik, parıltılı ve bizi güvende hissettiren o korunaklı anları bırakır.
Sanat, hafızanın bu seçici ve şefkatli filtresinin dünyadaki en somut, en estetik karşılığıdır. Bir ressam, çocukluğunun geçtiği ya da çok eski zamanlara ait bir sokağı tuvale aktarırken, o sokağın köşesindeki çöp kokularını, kışın çekilen o amansız yokluğu ya da insanların yüzündeki geçim derdinin yarattığı gerginliği resmi dâhil etmez. O sokağın üzerine çocukluğun o hiç eskimeyen, insanı ısıtan altın sarısı ışığını ve korunaklı hissini yerleştirir.
Sanat, nostaljinin o “güzelleştirilmiş geçmiş” illüzyonunu alır, somutlaştırır ve onu zamana meydan okuyan ölümsüz bir nesneye dönüştürür. Biz galeride o eserin karşısına geçip baktığımızda ya da bir şiirin mısralarında o sokağı okuduğumuzda, aslında tamamen yabancı bir mekanı izlemeyiz; kendi içimizde bir yerlerde kaybettiğimiz o saf masumiyeti, çocuksu güven hissini izleriz.
Katarsis: Geçmişin Hüznüyle Gelen Ruhsal Arınma
Nostaljik bir yaklaşımla üretilen sanat, doğası gereği içinde her zaman ince, sızım sızım sızlayan bir hüzün barındırır. Portekizlilerin o meşhur ve başka hiçbir dile tam olarak çevrilemeyen “Saudade” kelimesinde olduğu gibi; bir daha asla geri gelmeyeceğini, o kapının bir daha açılmayacağını bildiğin bir zamana, bir sese, bir yüze ya da bir kokuya duyulan o derin, yakıcı ama bir yandan da yaşama tutunma arzusu veren hasret…
Ancak sanatın içindeki bu hüzün insanı yıkan, depresif bir karanlığa sürükleyen bir duygu değildir; aksine insanı hafifleten, ferahlatan, Aristotelesçi bir Katarsis (ruhun arınması) sürecini tetikler.
Eski bir şarkının tanıdık melodisi birden yükseldiğinde, geçmişin o naif ve telaşsız insan ilişkilerini anlatan bir romanın sayfalarında kaybolduğumuzda ya da loş bir tablonun puslu atmosferine çekildiğimizde, içimizde biriktirdiğimiz ve şimdiki zamanın o bitmek bilmeyen koşuşturmacasında zorla bastırdığımız tüm o gizli özlemler, kırgınlıklar serbest kalır.
Sanat, nostaljiyi insanı tüketen kronik bir yas olmaktan çıkarır; onu ruhu şifalandıran, sakinleştiren estetik bir hazza dönüştürür. O an belki derin bir iç çekeriz, belki gözlerimiz dolar, belki de uzaklara dalarız; ama nihayetinde o sanat eserinin başından ruhsal olarak hafiflemiş, arınmış ve kalbi yumuşamış olarak kalkarız.
Ruhun Zaman Gezisi
Nostalji psikolojisi ve sanat bize ortak bir gerçeği fısıldar: Geçmişin estetiğine, anıların sıcaklığına sığınma arzusu hayattan korkakça bir kaçış ya da gerici bir gerileme değildir. İnsan, yüzü hep geleceğe dönük olarak yürürken yorulduğunda, durup arkasına bakacağı, kim olduğunu hatırlayacağı ve köklerinden güç alacağı güvenli bir limana ihtiyaç duyar.
Limandan Ayrılırken, sanat, işte tam olarak o gizli, fırtınasız limanın koordinatlarını elinde tutan büyüleyici bir haritadır. İnsanlık olarak bazen bir şarkının tınısıyla, bazen bir ressamın fırça iziyle o limana geri döner, ruhumuzu o tanıdık, eskimemiş sıcaklıkla yıkarız. Orada aldığımız derin nefes, şimdiki zamanın karmaşasına katlanma gücü verir bize.
Ve bu yolculuğun sonunda şimdiki zamana, bugünün gerçekliğine çok daha dingin, çok daha bilge ve güçlü adımlarla döneriz. Çünkü çok iyi biliriz ki; bugün bize çok karmaşık, çok yorucu, çok gri ve çekilmez gelen bu anlar da bir gün bir sanatçının estetik dokunuşuyla hafıza filtresinden geçecek; gelecekte bir gün, başka bir insanın hayranlıkla ve özlemle iç çekerek bakacağı o efsanevi “Altın Çağ” olarak yeniden doğacaktır.
