Bebeklerin Güvenlik Sistemi
Bağlanma Örüntüsü Nedir?
John Bowlby’ye göre bağlanma, bebeğin hayatta kalmasını sağlayan doğuştan gelen biyolojik bir sistemdir. Bebek korktuğunda, acıktığında, yorulduğunda ya da kendini tehdit altında hissettiğinde bakım verenine yakınlaşarak güven arar. Bu ihtiyaçlara verilen yanıtların niteliği ise zamanla bebeğin bağlanma örüntüsünü şekillendirir.
Bağlanma örüntüsü, bebeğin bakım veren kişiyle kurduğu duygusal güven ilişkisidir. Bebek için anne, baba ya da birincil bakım veren kişi sadece bakım sağlayan biri değil; aynı zamanda “güvenli liman”dır. Bebek yorulduğunda, korktuğunda, acıktığında ya da huzursuz olduğunda bu kişiye yönelir. Kendini güvende hissettiğinde ise çevreyi keşfetmeye daha açık olur.
Bağlanma Ne Zaman Başlar?
Bağlanma doğumdan itibaren şekillenmeye başlar. İlk aylarda bebek; ses, koku, dokunma, emzirme, kucağa alınma ve sakinleştirilme yoluyla bakım veren kişiyi tanır. Zamanla “ihtiyacım olduğunda biri geliyor” duygusu gelişir.
Bu yüzden ilk aylarda bebeğin ağlamasına duyarlı olmak, onu kucağa almak, ten teması kurmak ve ihtiyaçlarını düzenli karşılamak çok önemlidir.
Güvenli Bağlanma
Bir bebeğin ilk yıllarında bakım veren kişiyle kurduğu ilişki, onun insanlara ve dünyaya dair ilk deneyimidir. Bebek bu dönemde yalnızca beslenmeyi ya da uyumayı öğrenmez; aynı zamanda “İnsanlara güvenebilir miyim?”, “Sevilmeye değer miyim?” ve “İhtiyaç duyduğumda biri benim yanımda olur mu?” gibi temel inançlarını da oluşturmaya başlar.
İşte bu nedenle güvenli bağlanma, yaşamın ilerleyen dönemlerinde sosyal ilişkilerin önemli yapı taşlarından biri olabilir.
Güvenli bağlanan çocuklar, yaşıtlarıyla ilişki kurarken kendilerini daha rahat ifade edebilirler. Oyuncak paylaşma, sıra bekleme, iş birliği yapma ve arkadaş edinme gibi sosyal becerileri geliştirmeleri daha kolay olabilir. Çünkü erken dönemde ihtiyaçlarının karşılanacağını deneyimleyen çocuk, çevresini tehdit olarak değil, keşfedilecek güvenli bir alan olarak görmeye daha yatkındır.
Bebeklikte kendi duyguları fark edilen ve yatıştırılan çocuk, zamanla başkalarının duygularını da anlamayı öğrenebilir. Empati duygusu gelişir.
Örneğin; ağlayan bir arkadaşını teselli etmeye çalışabilir, birinin üzüldüğünü fark edebilir, başkasının bakış açısını anlamaya daha açık olabilir. Empati doğuştan gelen bir özellikten çok, büyük ölçüde ilişkiler içinde gelişen bir beceridir.
Güvenli bağlanan bireyler genellikle; üzüldüğünü söyleyebilir, yardım istemekten utanmaz, korkularını paylaşabilir, mutluluğunu gösterebilir. Duygularını ifade etmekten çekinmezler. Çünkü çocuklukta duygularının kabul edildiğini deneyimlemiştir.
Bakım veren kişi bebeğin ihtiyaçlarına duyarlı yaklaştığında, bebek şu mesajı alır: “Ben değerliyim.” Bu duygu zamanla; kendine güvenme, yeni şeyler deneme cesareti, hata yapmaktan çok korkmama, başarısızlık karşısında yeniden deneme isteği gibi özelliklerin gelişmesine katkı sağlayabilir. Özgüveni desteklenir.
Güvenli bağlanan bireyler ilişkilerde; “Hayır” diyebilir, başkalarının sınırlarına saygı gösterebilir, kendi ihtiyaçlarını dile getirebilir, sürekli onay alma ihtiyacı hissetmeyebilir. Bu özellikler hem arkadaşlık hem de romantik ilişkiler için oldukça önemlidir. Sağlıklı sınırlar kurabilmeyi öğrenirler.
Yetişkinlikte güvenli bağlanan bireyler çoğunlukla; yakınlık kurmaktan korkmaz, partnerine güvenebilir, sürekli terk edilme kaygısı yaşamayabilir, sorunları konuşarak çözmeye daha açık olabilir. Elbette yetişkin ilişkilerini yalnızca bebeklik belirlemez; kişilik özellikleri, yaşam deneyimleri ve çevresel faktörler de önemli rol oynar. Ancak erken dönemde kurulan güvenli bağ, bu ilişkiler için sağlam bir temel oluşturabilir. Romantik ilişkilerde daha güvenli hissedilebilir.
Bebek her ağladığında sakinleştirildiğinde yalnızca o an rahatlamaz. Aslında beyni şunu öğrenmektedir: “Zor duygular geçebilir.” Bu deneyim ilerleyen yıllarda; hayal kırıklığıyla baş etmeyi, kaygıyı düzenlemeyi, öfkesini kontrol etmeyi, problem çözmeyi destekleyen duygusal düzenleme becerilerinin gelişimine katkıda bulunabilir. Kısaca stresle baş etmeyi öğrenirler.
Güvenli bağlanan çocuk şunu öğrenir: “Zorlandığımda bana yardım eden insanlar vardır.” Bu nedenle ilerleyen yaşlarda; öğretmeninden yardım isteyebilir, arkadaşına derdini anlatabilir, ailesine güvenebilir, gerektiğinde profesyonel destek almaktan çekinmeyebilir. Bu, psikolojik dayanıklılığı artıran önemli bir özelliktir. Yardım istemekten çekinmeyen bireyler haline gelirler.
Birçok ebeveyn “Çok kucağa alırsam bana bağımlı olur.” diye endişelenir. Oysa araştırmalar tam tersini göstermektedir. Kendisini güvende hisseden çocuk, bakım veren kişiyi bir “güvenli üs” olarak kullanarak çevreyi keşfetmeye daha istekli olabilir. Güvenli bağlanma, çocuğun bağımsızlaşmasını engellemek yerine onu destekleyebilir. Güven duygusu geliştikçe çocuk, yeni ortamlara daha rahat uyum sağlayabilir ve gerektiğinde tekrar güvenli limanına dönebileceğini bilir. Bağımsız olmayı daha kolay öğrenirler.
Güvenli bağlanma, hata yapmayan ebeveyn olmak anlamına gelmez. Araştırmalar, bebeğin ihtiyaçlarına her zaman değil, çoğu zaman duyarlı ve tutarlı şekilde yanıt verilmesinin güvenli bağlanma için yeterli olabileceğini göstermektedir. Bazen bebeğin ağlamasına birkaç dakika geç cevap vermek, yorgun hissetmek ya da mükemmel olamamak bağlanmayı bozmaz. Önemli olan, ilişkinin genelinde sevgi, güven, duyarlılık ve onarımın var olmasıdır. Bu belki de ebeveynlerin bilmesi gereken en rahatlatıcı gerçektir: Bebeklerin kusursuz anne-babalara değil, ihtiyaç duyduklarında yanlarında olmaya çalışan, sevgi dolu ve yeterince iyi ebeveynlere ihtiyaçları vardır.
Kaygılı/Dirençli (Anksiyöz/Ambivalant) Bağlanma
Kaygılı-dirençli bağlanmada bakım veren kişi bebeğin ihtiyaçlarına bazen duyarlı ve ilgili, bazen ise ulaşılamaz, gecikmeli veya tutarsız şekilde yanıt verir. Bebek, bakım vereninin ne zaman yanında olacağını ya da ihtiyaçlarını karşılayacağını öngöremez. Bu belirsizlik nedeniyle bebekte şu düşünce gelişebilir: “İhtiyaçlarımı fark etmesi için daha çok çabalamalıyım.” Bu nedenle bağlanma davranışlarını daha yoğun göstermeye başlayabilir.
Kaygılı-dirençli bağlanma geliştiren bebekler genellikle: bakım veren kişiden ayrılırken yoğun kaygı yaşayabilir, bakım veren geri döndüğünde hemen sakinleşmeyebilir, bir yandan kucağa alınmak isterken diğer yandan öfke gösterebilir veya itebilir, sürekli fiziksel yakınlık arayabilir, çevreyi keşfetmek yerine bakım vereni kontrol etmeye daha fazla odaklanabilir. Bu nedenle bu bağlanma biçimine “dirençli” adı verilmiştir. Bebek yakınlık ister, ancak yakınlık sağlandığında bile tam anlamıyla rahatlayamayabilir. Çünkü bakım verenin yeniden uzaklaşabileceğine dair kaygısı devam eder.
İçsel Çalışma Modeli
Bowlby’nin kuramındaki önemli kavramlardan biri ‘İçsel Çalışma Modeli (Internal Working Model)’dir. Bebek, tekrar eden deneyimlerinden hareketle hem kendisi hem de diğer insanlar hakkında bilinçdışı beklentiler geliştirir.
Kaygılı-dirençli bağlanmada bu beklentiler şu şekilde oluşabilir:
- Kendilik algısı: “İlgi görebilmek için sürekli çabalamalıyım.”
- Diğer insanlar: “Bazen yanımdalar, bazen değiller; ne zaman destek olacaklarını bilemem.”
Bu erken deneyimler, ilerleyen yaşlarda ilişkilerde yoğun onay arama, reddedilme konusunda hassasiyet ve ayrılıklara karşı daha yüksek kaygı gibi eğilimlerle ilişkili olabilir. Ancak bunlar kaçınılmaz değildir; sonraki güvenli ilişkiler ve destekleyici yaşam deneyimleri bağlanma örüntüsünün değişmesine katkı sağlayabilir.
Kaygılı-dirençli bağlanma, anne ya da babanın çocuğunu sevmediği anlamına gelmez. Çoğu zaman burada belirleyici olan şey sevginin varlığı değil, bakımın tutarlılığıdır. Ebeveyn; yorgunluk, stres, depresyon, sağlık sorunları veya yaşam koşulları nedeniyle bazen çok ilgili, bazen ise çocuğun ihtiyaçlarına yanıt vermekte zorlanıyor olabilir. Bağlanma örüntüsü, bu tekrar eden etkileşimlerin sonucunda şekillenir.
Kaçıngan Bağlanma
John Bowlby’ye göre kaçıngan bağlanma, bebeğin duygusal ihtiyaçlarına bakım veren tarafından düzenli olarak yeterince duyarlı yanıt verilmediği durumlarda gelişebilir. Bebek, yakınlık aradığında çoğu zaman beklediği rahatlamayı bulamadığı için zamanla duygusal ihtiyaçlarını daha az göstermeyi öğrenebilir. Dışarıdan sakin, bağımsız veya çok az ilgi bekliyormuş gibi görünse de bu, ihtiyaçlarının olmadığı anlamına gelmez. Bowlby’ye göre bu davranış, bebeğin reddedilme ya da karşılık bulamama deneyimlerine uyum sağlamak için geliştirdiği bir başa çıkma stratejisidir. Kaçıngan bağlanmada bebek, “İhtiyaçlarımı göstersem de karşılık alamıyorum; o hâlde duygularımı göstermemeliyim.” şeklinde bilinçdışı bir beklenti geliştirebilir. Bu nedenle bakım verenine daha az yöneliyor gibi görünse de, aslında bağlanma ihtiyacı devam eder; yalnızca bunu ifade etme biçimi değişmiştir.
Dağınık/Dezorganize Bağlanma
John Bowlby güvenli, kaygılı ve kaçıngan bağlanmanın kuramsal temelini oluşturmuştur. “Dağınık (dezorganize) bağlanma” ise daha sonra Mary Main ve Judith Solomon tarafından tanımlanmıştır. Yine de bu bağlanma biçimi, Bowlby’nin kuramı üzerine inşa edilmiştir.
Bowlby’nin bağlanma kuramı temel alındığında, dağınık (dezorganize) bağlanma; bebeğin güven aradığı bakım veren kişiyi aynı zamanda korku, tehdit veya yoğun belirsizlik kaynağı olarak algıladığı durumlarda ortaya çıkabilen bir bağlanma örüntüsüdür. Bebek bir yandan bakım verenine yakınlaşmak isterken, diğer yandan ondan kaçınma ya da donakalma gibi çelişkili davranışlar gösterebilir. Bunun nedeni, bebeğin güvenlik ihtiyacı ile kendini koruma ihtiyacını aynı anda yaşamasıdır.
Dağınık bağlanmada bebek için bakım veren hem “güvenli liman” hem de “kaygı kaynağı” hâline gelir. Bu nedenle bebek, stres anlarında tutarlı bir davranış geliştirmekte zorlanabilir ve yaklaşma ile kaçınma arasında kararsız kalabilir.
Yukarıda ele aldığımız bağlanma stillerini bize net bir şekilde özetleyebilecek ve anlamamıza yardımcı olacak Mary Ainsworth’un Yabancı Durum Deneyi’ni inceleyelim.
Mary Ainsworth’un Yabancı Durum Deneyi
Bağlanma kuramının kurucusu John Bowlby, bebek ile bakım veren arasındaki ilişkinin yaşam boyu etkileri olduğunu savunuyordu. Ancak bu kuramın gözlemlenebilir ve bilimsel olarak incelenmesi gerekiyordu.
1969 yılında gelişim psikoloğu Mary Ainsworth, 12-18 aylık bebeklerin bakım verenleriyle olan bağlarını değerlendirmek amacıyla Yabancı Durum Deneyi (Strange Situation Procedure) adı verilen gözlemsel bir yöntem geliştirdi.
Deneyin amacı, bebeğin stresli bir durumda bakım verenine nasıl tepki verdiğini ve bakım verenini güven kaynağı olarak kullanıp kullanmadığını incelemekti.
Deney Nasıl Uygulanıyordu?
Deney yaklaşık 20 dakika sürüyordu ve laboratuvar ortamında gerçekleştiriliyordu.
Oda, bebeğin dikkatini çekecek oyuncaklarla hazırlanıyordu.
Araştırmacılar özellikle üç duruma odaklanıyordu: bakım veren odadayken bebeğin davranışları, bakım veren odadan ayrıldığında bebeğin tepkisi, bakım veren geri döndüğünde bebeğin nasıl davrandığı. Bu süreç, bebeğin bağlanma örüntüsünü anlamak için oldukça önemli bilgiler sağlıyordu.
Deneyin Aşamaları
- Anne ve Bebek Odaya Girer
- Yabancı Biri Odaya Girer
- Anne Odadan Çıkar
- Anne Geri Döner
Bebek önce annesiyle birlikte yeni ortamı tanımaya başlar. Eğer kendini güvende hissediyorsa oyuncakları inceleyebilir ve çevresini keşfetmeye başlar. Burada araştırmacılar şu soruya cevap arar: “Bebek annesini güvenli bir üs olarak kullanıyor mu?”
Bir süre sonra tanımadığı bir yetişkin içeri girer. Önce anneyle konuşur. Daha sonra bebeğe yaklaşmaya çalışır. Araştırmacılar burada bebeğin yabancıya karşı tutumunu gözlemler.
Deneyin en önemli bölümlerinden biridir. Anne sessizce odadan ayrılır. Bebek yalnızca yabancı kişiyle kalır. Bu sırada; ağlıyor mu? Annesini arıyor mu? Oyun oynamaya devam ediyor mu? Çok yoğun kaygı mı yaşıyor? gibi davranışlar dikkatle not edilir.
Asıl değerlendirme bu aşamada yapılır. Araştırmacılar sadece bebeğin ağlayıp ağlamadığına değil, annesi geri geldiğinde nasıl tepki verdiğine bakarlar. Çünkü bağlanmanın en önemli göstergesi yeniden bir araya gelme anıdır.
Güvenli Bağlanan Bebek Nasıl Davranır?
Güvenli bağlanan bebek; anne odadan çıktığında üzülür. Onu arayabilir. Anne geri geldiğinde kucağına gider. Kısa sürede sakinleşir. Daha sonra tekrar oyuncaklarla ilgilenmeye devam eder. Yani anne onun için gerçekten güvenli limandır.
Kaygılı-Dirençli Bağlanan Bebek Nasıl Davranır?
Kaygılı-dirençli bağlanan bebek; anne odadan ayrıldığında çok yoğun ağlayabilir. Anne geri geldiğinde hemen sakinleşmez. Bir yandan kucağa gitmek ister. Diğer yandan öfke gösterebilir. Anneye sarılırken aynı zamanda onu itebilir. Oyuna geri dönmekte zorlanabilir. Bu davranışların temelinde şu duygu vardır: “Sana ihtiyacım var ama tekrar gidip gitmeyeceğinden emin değilim.”
Kaçıngan Bağlanan Bebek Nasıl Davranır?
Kaçıngan bağlanan bebek ilk bakışta çok sakin görünebilir. Anne odadan çıkınca çok tepki vermeyebilir. Anne geri geldiğinde de ona yönelmeyebilir. Hatta oyuncaklarla oynamaya devam edebilir. Ancak daha sonra yapılan fizyolojik ölçümler (örneğin kalp atış hızı ve stres göstergeleri), bu bebeklerin dışarıdan sakin görünseler bile içsel olarak stres yaşadıklarını göstermiştir. Duygularını ifade etmek yerine bastırmayı öğrenmiş olabilirler.
Dağınık (Dezorganize) Bağlanan Bebek Nasıl Davranır?
Bu gruptaki bebeklerin davranışları belirgin bir örüntü göstermez. Örneğin; anneye doğru giderken aniden durabilir. Yaklaşırken geri çekilebilir. Donup kalabilir. Başını başka yöne çevirebilir. Kucağa alınmak isteyip aynı anda korku gösterebilir. Çünkü bakım veren kişi hem güven hem de korku kaynağı olarak algılanmaktadır.
Deney Bize Ne Öğretti?
Mary Ainsworth’un çalışması, bağlanmanın yalnızca bebeğin bakım verene yakın olmak istemesiyle ilgili olmadığını gösterdi. Asıl önemli olan, bebek stres yaşadığında bakım verenin onu ne kadar etkili şekilde sakinleştirebildiğidir. Yani güvenli bağlanmanın temelinde, bakım verenin duyarlı, tutarlı ve ulaşılabilir olması yer alır.
Bir bebeğin annesi ya da bakım vereni odadan çıktığında üzülmesi tek başına bağlanmanın göstergesi değildir. Asıl önemli olan, sevdiği kişi geri döndüğünde onun yanında yeniden kendini güvende hissedebilmesi ve sakinleşebilmesidir. Güvenli bağlanma tam olarak bu güven duygusunun üzerine inşa edilir.
