“İnsan bazen acıyı susturmak için duygularını sessize alır; fakat sessize alınan yalnızca acı değildir. Hayatın en güzel sesleri de aynı sessizliğin içinde kaybolur.”
Duygular Sessize Alındığında
Modern yaşamın görünmeyen yüklerinden biri de her şeyi hissedebilecek kadar güçlü olamamaktır. Bazen yaşanan kayıplar, uzun süren belirsizlikler, kronik stres, travmatik deneyimler ya da yıllarca bastırılmış duygular, insanın iç dünyasında fark edilmeden bir dönüşüm başlatır. Kişi artık eskisi kadar üzülmez; ancak aynı zamanda eskisi kadar sevinemez de. Hayat devam eder, sorumluluklar yerine getirilir, ilişkiler sürdürülür. Fakat tüm bunların arasında, iç dünyada tarif edilmesi güç bir sessizlik hâkim olur.
Psikoloji literatüründe bu deneyim duygusal uyuşma (emotional numbing) olarak tanımlanır. Duygusal uyuşma; yalnızca olumsuz duyguların azalması değil, aynı zamanda yaşamı anlamlı kılan sevinç, heyecan, merak, özlem ve coşku gibi duyguların da giderek silikleşmesidir. Bu nedenle birçok kişi yaşadığı durumu “hiçbir şey hissetmiyorum”, “sanki hayatı dışarıdan izliyorum” ya da “eskisi gibi değilim” ifadeleriyle dile getirir.
Oysa çoğu zaman bu durum bir zayıflık göstergesi değil, zihnin geliştirdiği sessiz bir hayatta kalma stratejisidir.
Zihin Kendini Neden Kapatır?
İnsan beyni, yaşamını sürdürebilmek için öncelikle güvenliği sağlamaya odaklanır. Tehlike algısı yalnızca fiziksel tehditlerle sınırlı değildir; yoğun stres, uzun süreli belirsizlik, ihmal, kayıp, duygusal travmalar ve kronik baskı da beyin tarafından tehdit olarak değerlendirilebilir.
Bu gibi durumlarda zihin, bireyin işlevselliğini sürdürebilmesi için çeşitli savunma mekanizmaları geliştirir. Duygusal uyuşma da bu mekanizmalardan biridir. Bu süreç bilinçli bir tercih değildir. Beyin, kişinin o an taşıyamayacağını düşündüğü duygusal yükü geçici olarak azaltmaya çalışır. Bir başka ifadeyle, duyguların yoğunluğunu düşürerek bireyin yaşamını sürdürebilmesini kolaylaştırmayı hedefler.
Ancak beynin dikkat çekici bir özelliği vardır: Duyguları tek tek susturamaz. Üzüntüyü azaltırken neşeyi, korkuyu bastırırken heyecanı, öfkeyi dindirirken sevgiyi de aynı ölçüde sessizleştirebilir. Çünkü duygular birbirinden bağımsız çalışan sistemler değil, ortak sinir ağları içerisinde işleyen bütüncül deneyimlerdir.
Bu nedenle kişi yalnızca acıdan değil, yaşamın renklerinden de uzaklaşmaya başlayabilir.
“Duygular bastırıldığında yok olmaz; yalnızca daha sessiz konuşmaya başlar.”
Sinir Sistemi Hayatta Kalmayı Seçtiğinde
Son yıllarda psikoloji ve nörobilim alanında giderek daha fazla ilgi gören Polivagal Teori, duygusal uyuşmayı anlamlandırmak açısından önemli bir bakış açısı sunmaktadır. Stephen Porges tarafından geliştirilen bu teoriye göre sinir sistemimiz yalnızca tehlikeye tepki veren bir yapı değildir; aynı zamanda çevremizde güven olup olmadığını da sürekli değerlendiren biyolojik bir algılama sistemidir.
Tehlike yönetilebilir olduğunda organizma savaşma ya da kaçma tepkisi verir. Ancak kişi uzun süre kendisini çaresiz, sıkışmış ya da kaçamayacağı bir durumun içinde hissederse sinir sistemi farklı bir strateji geliştirebilir. Polivagal Teori’nin tanımladığı dorsal vagal durumda organizma, enerji tasarrufu sağlayan bir kapanma moduna geçer. Bu biyolojik yanıt sırasında bireyin çevresiyle kurduğu bağ zayıflayabilir, motivasyonu azalabilir ve duygusal deneyimi belirgin biçimde silikleşebilir.
Dolayısıyla duygusal uyuşmayı yalnızca psikolojik bir süreç olarak değerlendirmek eksik kalacaktır. Bu durum aynı zamanda sinir sisteminin, bireyi dayanamayacağını düşündüğü yoğun duygusal yükten korumaya yönelik geliştirdiği nörobiyolojik bir adaptasyondur.
Duygularını Hissetmeyen Yanımızın Asıl İhtiyacı
Duygusal uyuşma yaşayan bireyler çoğu zaman kendilerini eleştirme eğilimindedir. “Neden eskisi gibi hissedemiyorum?”, “Neden hiçbir şey beni mutlu etmiyor?” ya da “Duyarsız biri mi oldum?” gibi sorular zihni meşgul eder.
Oysa çoğu zaman sorun, duyguların kaybolması değil; sinir sisteminin uzun süre aşırı yük altında kalmış olmasıdır. Duygularını sessize alan yanımızın temel ihtiyacı yargılanmak değil, anlaşılmaktır.
Belki çocukluk yıllarında duygularını ifade etmesine izin verilmedi. Belki uzun yıllar boyunca güçlü olmak zorunda kaldı. Belki yaşadığı kayıpları yaşayacak zamanı hiç olmadı. Belki de zihni, “Şimdi yıkılırsan devam edemezsin.” mesajını öğrenerek duyguların sesini kısmayı seçti.
Savunma mekanizmaları çoğu zaman yanlış değildir. Aksine, bir dönem bireyin hayatta kalmasını sağlayan oldukça işlevsel çözümlerdir. Ancak yaşam koşulları değiştiğinde, bir zamanlar koruyucu olan bu mekanizmalar kişinin yaşamla yeniden bağ kurmasını güçleştirebilir.
İyileşmek, Yeniden Hissedebilmektir
Toplumda psikolojik dayanıklılık çoğu zaman hiçbir şey hissetmemekle karıştırılır. Oysa ruhsal sağlamlık, acıyı yok etmek değil; acıyı hissedebilme kapasitesine rağmen yaşamla bağ kurabilmektir.
İyileşme çoğu zaman duyguların bir anda geri gelmesiyle başlamaz. Önce beden güveni yeniden deneyimler. Sinir sistemi kendisini güvende hissetmeye başladıkça kişi çevresiyle daha kolay ilişki kurabilir, küçük ayrıntılardan keyif alabilir, ağlayabilir, gülebilir, özleyebilir ve yeniden umut edebilir.
Çünkü güven duygusu geri geldiğinde zihin artık sürekli nöbet tutmak zorunda değildir.
Duygusal uyuşma çoğu zaman zihnin sessizce söylediği bir cümledir: “Artık taşıyamıyorum.”
Belki de bu nedenle kendimize sormamız gereken ilk soru, “Neden hiçbir şey hissetmiyorum?” değil, “Beni hiçbir şey hissedemeyecek kadar yoran neydi?” olmalıdır.
İyileşme, kaybettiğimiz duyguları zorla geri çağırmakla değil; onları sessizliğe mahkûm eden yükleri fark etmekle başlar. Çünkü insan, kendini gerçekten güvende hissettiğinde yeniden hissedebilir.
“Ruh, çoğu zaman en yüksek sesiyle değil, en derin sessizliğiyle yardım ister.”
