İçerisi insan kaynıyor. Süt köpürtücüsünün tıslaması, arka planda çalan ritmik bir müzik ve taze çekilmiş kahve kokusu. Kapı açılıyor ve içeri biri giriyor. Adımlarını yavaşlatıp gözleriyle hızla mekânı tarıyor; tanıdık bir yüz, ona gülümseyen bir bakış, dahil olabileceği bir sohbet ya da en azından sığınabileceği, kendini güvende hissedeceği boş bir köşe arıyor. Bulamıyor. Kimsenin onun gerginliğini fark etmemesini umarak telaşla telefonuna sarıldığı o saniyede, yüzünden gelip geçen o “buraya ait değilim, yalnızım” gölgesini hepimiz tanırız. Çoğumuz bunun sadece masa bulamamanın veya yalnız olmanın verdiği o basit, anlık can sıkıntısı olduğunu sanırız. Oysa o kısacık anda kişinin beyninde kelimenin tam anlamıyla fiziksel bir acı alarmı çalmaktadır. İnsanlığın başından beri bizi koruma amacıyla çalışan beynimizdeki duman dedektörü için, kalabalık bir kafede bir anlığına bile olsa dışlanmış hissetmek ile fiziksel bir yara almak arasında hiçbir fark yoktur.
UCLA’de yürütülen klasik bir çalışmada; sosyal dışlanmanın beyindeki izini sürebilmek için katılımcılar fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme (fMRI) cihazlarına alınmış ve kendilerine ‘Cyberball’ adında, son derece basit bir sanal top atma oyunu oynatılmıştır (Eisenberger ve ark., 2003). Katılımcılara, oyunu farklı odalardaki iki gerçek insanla oynadıkları bilgisi verilmiştir. Başlangıçta her şey yolunda gitmiş, ekrandaki üç kişi sırayla birbirine top atarak etkileşimi sürdürmüştür. Ancak birkaç turdan sonra, diğer iki oyuncu katılımcıya top atmayı bırakmış ve onu tamamen görmezden gelerek sadece kendi aralarında paslaşmaya devam etmiştir. Cyberball deneyinin fMRI sonuçlarına göre, sosyal dışlanma (ostracism) sırasında beyinde aktifleşen bölge, fiziksel acı hissedildiğinde görünür hale gelen dorsal Anterior Singulat Korteks (dorsal Anterior Cingulate Cortex-dACC) ile aynıdır. Katılımcıların hissettikleri rahatsızlık arttıkça, bu bölgedeki (dACC) aktivasyon da artmaktadır (Eisenberger ve ark., 2003). Ancak beyin, bu sosyal acı karşısında tamamen savunmasız değildir; beynin negatif duyguları düzenlemekten ve bilişsel kontrol sağlamaktan sorumlu bölgesi olan Sağ Ventrolateral Prefrontal Korteks (Right Ventrolateral Prefrontal Cortex – RVPFC), adeta bilişsel bir ağrı kesici gibi işleyerek sosyal acıyı baskılayan ve frenleyen bir mekanizma olarak devreye girer (Eisenberger ve ark., 2003).
Peki beynimiz niye sosyal bir olumsuzluğu fiziksel bir sorunmuş gibi işliyor?
Literatürde kabul gören İhtiyaç-Tehdit Modeli’ne (Need-Threat Model) göre dışlanma; aidiyet, özsaygı, kontrol ve anlamlı varoluş olmak üzere dört temel psikolojik ihtiyacı tehdit etmektedir (Williams, 2009). Williams’a (2009) göre dışlanmanın, sıradan bir sözlü veya fiziksel tartışmadan daha yıkıcı olmasının temel nedeni, bu dört yapıyı şu mekanizmalarla hedef almasıdır:
Aidiyet: Dışlanma, birey ile diğerleri arasındaki bağın koptuğuna dair net bir sinyaldir. Dışlanan birey muhatap alınmaz, kendisine bakılmaz ve etkileşimden tamamen izole edilir; bu durum aidiyet hissini doğrudan engeller.
Özsaygı: Sözlü bir tartışmanın aksine, dışlanma eylemi genellikle sessizce ve spesifik bir açıklama yapılmaksızın gerçekleşir. Bu belirsizlik, dışlanan bireyi neden bu muameleye maruz kaldığına dair kendi kendine nedenler (self-attribution) üretmek zorunda bırakır. Açık bir neden sunulmadığı için kişi potansiyel hatalarını, bencilliklerini veya kaba davranışlarını gözden geçirerek kendini suçlama eğilimine girer ve bu ruminasyon süreci özsaygıyı doğrudan zedeler.
Kontrol: Sözlü veya fiziksel bir çatışmada birey; argüman üreterek, karşı suçlamalarda bulunarak veya fiziksel tepki vererek etkileşimin seyrini bir dereceye kadar yönlendirebilir. Ancak dışlanma eylemi tamamen tek taraflıdır (unilateral). Dışlanan kişinin, kendisine hiçbir şekilde yanıt vermeyen kaynaklara karşı duruma müdahale edebileceği etkili bir yanıtı yoktur; bu da bireyin kontrol algısını ortadan kaldırır.
Anlamlı Varoluş: Görmezden gelinmek, bireye görünmez ve yokmuş gibi hissettirdiği için literatürde sıklıkla bir “sosyal ölüm” metaforu ile açıklanır (Case ve Williams, 2004; akt. Williams 2009). Fiziksel bir kavgada saldırıya uğramak bile bireyin mevcudiyetinin bir kabulüyken, yok sayılmak kişinin varoluşuna dair somut hatırlatıcıları ortadan kaldırarak doğrudan varoluşsal bir tehdit oluşturur.
Evrimsel bir perspektiften bakacak olursak sosyal dışlanma, dışlanan bireyin hayatta kalma şansını azaltabilir (Reinhard ve ark., 2020). “Sürüden ayrılanı kurt kapar” sözü, sosyal varlıklar olan insanlar için gerçekçi bir uyarıdır. Bu yüzden dışlanma tehdidini çok erken bir aşamada tespit edebilen beynimiz, nasıl ki yangın dedektörü bir duman ile devreye giriyorsa; sosyal bir ortamda dışlanma tehdidi karşısında da Anterior Singulat Korteks (ACC) üzerinden “Eyvah, yalnız kalacağım!” sinyali ile devreye girer (Eisenberger ve ark., 2003; Reinhard ve ark., 2020). Ancak sadece duman dedektörünün çalması yangını tek başına söndürmediği gibi, sadece bu alarmın (ACC) aktive olması da bizi doğrudan prososyal yapmaz. Bizi asıl harekete geçiren ve davranışlarımızı şekillendiren şey, beynin düzenleyici merkezinin (RVPFC) bu krize verdiği problem çözücü yanıttır. Yani sırf “alarm çaldığı için” değil; sosyal bağları onarmak, dışlanma acısını dindirmek ve duruma bilişsel bir çözüm geliştirmek amacıyla ‘prososyal’ davranmaya, yani uyum sağlamaya ve kabul görmeye çalışırız. Bu karmaşık düzenleyici süreç, bizim sosyal bir ortamda hayatta kalmamıza yardımcı olur. Ancak herkesin bu sisteme verdiği tepki aynı değildir.
Sosyal acının işlendiği ACC temelde iki ana bölüme ayrılır ve bu aktivasyonun biçimi kişiden kişiye değişir: Dorsal bölge (dACC) sosyal acının bir “alarm” olarak hissedilmesinden sorumluyken, ventral bölge (vACC) bu duygusal acının düzenlenmesinde rol oynar. Araştırmalara göre çocukluğunda çok travmaya maruz kalan bireylerin zihni, sosyal dışlanmaya karşı aşırı hassasiyet geliştirebilir ve bu bireylerde acı alarmı olan dACC çok daha şiddetli tepki verebilir (Reinhard ve ark., 2020). Bu duruma “reddedilme duyarlılığı” denir. Buna göre, travmaya maruz kalmış bireylerin dACC işleyişi, yan odada içilen sigaradan bile tetiklenen hassas bir duman dedektörüne benzetilebilir. Benzer şekilde, farklı klinik çalışmalar psikiyatrik tanı almış bireylerin sosyal dışlanma karşısında birbirlerinden farklı fMRI paternleri gösterdiğini ortaya koymuştur. Örneğin, Borderline Kişilik Bozukluğu (Borderline Personality Disorder-BPD) ve Majör Depresif Bozukluk (Major depressive Dissorder-MDD) olan bireylerde acıyı temsil eden dACC aktivasyonunda artış gözlemlenirken; Otizm Spektrum Bozukluğu (Autism Spectrum Disorder-ASD) olan bireylerde bu bölgenin aktivasyonunun azaldığı görülmektedir. Öte yandan, duygu düzenleme mekanizmalarının farklılaştığı şizofreni örneklemlerinde ise, duygusal süreçleri yöneten ventral Anterior Singulat Korteks (vACC) aktivasyonunda belirgin bir modülasyon gözlenmediği bildirilmiştir (Reinhard ve ark., 2020). Kısacası bu nörobiyolojik farklılıklar; BPD ve MDD’de sosyal acı alarmının çok daha hızlı tetiklendiğini, otizm spektrumunda dışlanmanın aynı düzeyde bir sosyal tehdit olarak işlenmeyebildiğini, şizofrenide ise dışlanma algılansa bile bu duruma eşlik eden duygunun düzenlenmesinde yapısal bir belirsizlik yaşandığını göstermektedir.
Şimdi senaryoyu biraz değiştirelim. Kapıdan içeri giren o yabancının gözleri kalabalığı tararken aniden köşedeki bir masaya takılıyor. Onu görünce yüzü aydınlanan en yakın arkadaşını, havaya kalkan bir eli ve kendisi için hafifçe geriye çekilmiş o boş sandalyeyi görüyor. “Aidiyet” hissinin akıbetine değinmeden önce, ilişkilerimizde kritik rolü olan ve hayatımızın en başından beri bize yardımcı olan o muazzam hormondan bahsedelim: Oksitosin.
Doğum sırasında oluşan kasılmalarda ve anne sütünün oluşmasında salgılanan oksitosin; anne ile bebeğin arasındaki o sarsılmaz bağdan eş bağına, hayvanlarla kurduğumuz sevgi bağından kadın orgazmına kadar çeşitli psikolojik ve fizyolojik süreçlerin başrol oyuncularından biridir (Feldman, 2012; Heinrichs ve ark., 2009; Heinrichs ve Domes, 2008; Kosfeld ve ark., 2005; Donaldson ve Young, 2008). Oksitosinin aidiyet sürecindeki rolünü oldukça etkileyici şekilde ortaya koyan bir araştırmada; stres anında ölçülen kortizol düzeyleri karşılaştırılmıştır. Kortizol düzeyinin sadece sosyal destek alan veya sadece intranazal (burun yoluyla) oksitosin alan grupta, hiçbir koruyucu desteği olmayan gruba kıyasla çok daha düşük olduğu gösterilmiştir. Daha da önemlisi, sosyal destek ve oksitosin desteğinin birlikte sunulduğu grupta tespit edilen en düşük kortizol seviyesi, sosyal bağların ve aidiyetin strese karşı koruyucu rolünü ortaya koymuştur (Heinrichs ve Domes, 2008). Bu çalışma, stres karşısında sosyal destek ile oksitosin birlikteliğinin, bireyin strese karşı psikolojik ve fizyolojik dayanıklılığını artıran dinamik bir güç haline geldiğini göstermektedir.
Birçok canlı içgüdüsel olarak yakınlıktan kaçınma (avoidance of proximity) davranışı gösterir. Ancak oksitosin devreye girdiğinde, kaçınmanın tersine, yakınlaşma davranışı (approach behaviour) ortaya çıkabilir. Bir gruba dahil olma süreci, o gruba yaklaşabilme cesareti ile başlar (Feldman, 2012). Nasıl ki dışlanmak beynimizde fiziksel bir acı etkisi yaratıyorsa, bir gruba ait hissetmek ve onaylanmak da bedenimizde tam tersi bir fiziksel rahatlama yaratabilir. Oksitosin devreye girdiğinde, beynin korku merkezi olan amigdalanın ve bedeni “savaş ya da kaç” moduna sokan beyin sapının aktivitesi hızla düşer. Bu bölgeler sustuğunda kaslarımız gevşer, nefesimiz yavaşlar ve fiziksel bir rahatlama hali oluşur. Bu da sevdiğimiz insanların yanında hissedilen rahatlık ve mutluluk hissinin fiziksel bir açıklamasıdır. Beden ve zihin “burada güvendeyiz” mesajını aldığı ve tüm savunma kalkanlarını indirdiği zaman, dikkatimiz dışarıya yönelir. İşte tam bu son aşamada, o “insanların gözlerinden ne hissettiğini anlama” (zihin okuma) ve onlarla derin bağ kurma yeteneklerimiz açığa çıkar (Heinrichs ve ark., 2009; Heinrichs ve Domes, 2008).
Aidiyet, yalnızca psikososyal bir olgu değil, evrimsel bir adaptasyondur. Tıpkı karıncaların sosyal bir hedefe ulaşmak için iş birliği yapması gibi, insanlar da bir gruba dahil olduklarında tek bir organizma gibi işlev görürler. Bilimsel literatürde ‘biyo-davranışsal senkronizasyon’ olarak adlandırılan bu süreçte; bireylerin sadece görünür davranışları değil, nöral ateşlemeleri ve hormonal salınımları gibi anlık fizyolojik süreçleri de zamansal bir uyum (kordans) içine girer. Genişletilmiş oksitosin sisteminin yönettiği bu nörobiyolojik orkestra, bireyi izole bir yapı olmaktan çıkarıp sosyal bir bütünün senkronize bir parçası haline getirir (Feldman, 2012).
Sonuç olarak aidiyet; sadece bir topluluğa dahil olmak veya o toplulukta değer görmek değil, beyinde hayatta kalma güdülerini yöneten sayısız nörobiyolojik süreçlerden tek bir kelime içine sığdırdığımız kavramlardan sadece bir tanesidir.
Kaynakça
Donaldson, Z. R. ve Young, L. J. (2008). Oxytocin, vasopressin, and the neurogenetics of sociality. Science, 322(5903), 900-904. https://doi.org/10.1126/science.1158668
Eisenberger, N. I., Lieberman, M. D. ve Williams, K. D. (2003). Does rejection hurt? An fMRI study of social exclusion. Science, 302(5643), 290-292. https://doi.org/10.1126/science.1089134
Feldman, R. (2012). Oxytocin and social affiliation in humans. Hormones and Behavior, 61(3), 380-391. https://doi.org/10.1016/j.yhbeh.2012.01.008
Heinrichs, M. ve Domes, G. (2008). Neuropeptides and social behaviour: Effects of oxytocin and vasopressin in humans. Progress in Brain Research, 170, 337-350. https://doi.org/10.1016/S0079-6123(08)00428-7
Heinrichs, M., von Dawans, B. ve Domes, G. (2009). Oxytocin, vasopressin, and human social behavior. Frontiers in Neuroendocrinology, 30(4), 548-557. https://doi.org/10.1016/j.yfrne.2009.05.005
Kosfeld, M., Heinrichs, M., Zak, P. J., Fischbacher, U. ve Fehr, E. (2005). Oxytocin increases trust in humans. Nature, 435(7042), 673-676. https://doi.org/10.1038/nature03701
Reinhard, M. A., Dewald-Kaufmann, J., Wüstenberg, T., Musil, R., Barton, B. B., Jobst, A. ve Padberg, F. (2020). The vicious circle of social exclusion and psychopathology: A systematic review of experimental ostracism research in psychiatric disorders. European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience, 270(5), 521-532. https://doi.org/10.1007/s00406-019-01074-x
Williams, K. D. (2009). Ostracism: A temporal need-threat model. Advances in Experimental Social Psychology, 41, 275-314. https://doi.org/10.1016/S0065-2601(08)00406-1
