Toplumsal tartışmalar, cinsel yönelimi sıklıkla bir “yaşam tarzı”, sosyal bir “öğrenme” ya da bilinçli bir “seçim” eksenine sıkıştırma eğilimindedir. Ancak bu sosyolojik ve politik gürültünün ardında, nöropsikolojinin ve genetiğin sunduğu çok daha net, somut bir gerçeklik yatıyor. İnsan beyni ve biyolojisi üzerine yapılan araştırmalar, cinsel yönelimin bilinçli bir karardan ziyade; genetik kodların, nöroanatomik yapıların ve doğum öncesi (prenatal) hormonların şekillendirdiği nörogelişimsel bir süreç olduğunu kanıtlıyor. Peki, bilim dünyası “seçim” argümanını tam olarak hangi verilerle rafa kaldırdı?
Genetik Kodlar: İkiz Çalışmaları Bize Ne Söylüyor?
Cinsel yönelimin biyolojik kökenlerini araştırmanın en güvenilir yollarından biri aile ve ikiz çalışmalarıdır. Bir özelliğin genetik mi yoksa çevresel mi olduğunu anlamak için davranışsal genetikçiler tek yumurta ve çift yumurta ikizlerini kıyaslar. Yapılan ilk geniş çaplı çalışmalardan biri, genetik materyallerinin %100’ünü paylaşan tek yumurta ikizlerinde, her ikisinin de eşcinsel olma oranının (konkordans), genlerinin yalnızca %50’sini paylaşan çift yumurta ikizlerine göre istatistiksel olarak çok daha yüksek olduğunu göstermiştir (Bailey ve Pillard, 1991). Daha yakın tarihli ve on binlerce kişiyi kapsayan popülasyon çalışmaları da cinsel yönelimin güçlü bir genetik altyapısı olduğunu doğrulamıştır (Långström vd., 2010). Bu bulgular, cinsel yönelimin tek bir “eşcinsellik geni” ile açıklanamasa da, epigenetik faktörlerle etkileşime giren çoklu genetik temelleri olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.
Beyindeki İzler: Nöroanatomik Farklılıklar
Eğer cinsel yönelim doğuştan gelen bir özellikse, bunun beyin yapısında nöroanatomik izleri olmalıdır. Nörobilimci Simon LeVay’in (1991) yaptığı öncü araştırma, beyinde cinsel davranışı düzenleyen hipotalamusun “INAH-3” adlı alt bölgesine odaklanmıştır. Çalışma, eşcinsel erkeklerin INAH-3 hacminin, heteroseksüel kadınlarınkiyle neredeyse aynı boyutta olduğunu ve heteroseksüel erkeklere kıyasla daha küçük olduğunu göstermiştir. Daha güncel beyin görüntüleme (PET ve fMRI) çalışmaları ise, eşcinsel bireylerin beyin simetrisinin ve duygusal işlemleme merkezi olan amigdala bağlantılarının, kendi cinsiyetlerinden ziyade yönelim duydukları cinsiyete benzerlik gösterdiğini kanıtlamıştır (Savic ve Lindström, 2008).
Anne Karnındaki Süreç: Prenatal Hormonlar ve Bağışıklık
Gelişimsel psikoloji ve endokrinoloji, cinsel yönelimin temellerinin henüz anne karnındayken atıldığına dair çok güçlü veriler sunar. Fetüsün beyin gelişimi sırasında (özellikle gebeliğin ikinci üç aylık döneminde) maruz kaldığı androjen seviyelerindeki doğal dalgalanmalar, beynin cinsel yönelimle ilgili bölgelerini şekillendirir.
Burada toplumun sıklıkla yanılgıya düştüğü çok kritik bir ayrım yapmak gerekir: Yetişkinlikteki dolaşımsal hormon seviyelerinin cinsel yönelim üzerinde hiçbir etkisi yoktur. Yani yetişkin bir erkeğin testosteron seviyesinin çok yüksek ve fiziksel olarak çok kaslı/kıllı olması onun heteroseksüel olduğunu garantilemeyeceği gibi, testosteronu daha düşük olan ve toplumca “feminen” atfedilen bir erkeğin eşcinsel olduğu anlamına da gelmez. Asıl belirleyici olan, yetişkinlikteki bedensel hormonlar değil; beynin mimarisinin kalıcı olarak atıldığı anne karnındaki süreçtir (Bao ve Swaab, 2011).
Bilimdeki en çarpıcı biyolojik kanıtlardan biri de “Anne Bağışıklık Hipotezi”dir (Blanchard ve Bogaert, 1996). Bir annenin dünyaya getirdiği her erkek çocuk, ondan sonra doğacak olan erkek kardeşlerin eşcinsel olma olasılığını artırmaktadır. Bunun nedeni kardeşler arasındaki psikolojik etkileşimler değil, tamamen annenin bağışıklık sisteminin verdiği biyolojik bir tepkidir. Anne bedeni, taşıdığı ilk erkek fetüse özgü bazı proteinleri yabancı algılayarak onlara karşı antikor geliştirir (Bogaert vd., 2018). Her yeni erkek gebeliğinde bu antikor tepkisi güçlenir ve bu antikorlar, fetüsün beynindeki cinsel yönelimi belirleyen bölgelerin farklılaşmasına etki eder.
Bir bireyin cinsel yönelimi, tıpkı boy uzunluğu veya göz rengi gibi, genetik mirasın, rahim içi hormonların ve nörogelişimsel süreçlerin karmaşık bir senfonisidir. Meseleye klinik bir pencereden baktığımızda, bu bilimsel gerçeğin reddedilmesinin devasa bir psikolojik yük yarattığını görürüz. Cinsel yönelimin “düzeltilmesi gereken bir anormallik” veya “seçim” olarak algılanması, bireylerde kronik bir azınlık stresine (minority stress) yol açar (Meyer, 2003). İyileşme vaadiyle sunulan sözde “dönüşüm terapileri” ise Amerikan Psikoloji Birliği’nin (APA, 2009) raporlarında da altı çizildiği üzere tamamen etik dışıdır ve bireyin özsaygısını parçalayarak majör depresyon ile intihar oranlarını artırmaktan başka bir işe yaramaz.
Psikoloji biliminin ve ruh sağlığı profesyonellerinin görevi, insan doğasındaki yönelim çeşitliliğini yargılamak değil, anlamak ve bireyleri kendi otantik gerçeklikleri içinde güçlendirmektir. Toplumsal önyargıların ve psikolojik yıkımların gerçek panzehiri, dogmalar değil, bilimin objektif ışığıdır.
Kaynakça
- American Psychological Association (APA). (2009). Report of the American Psychological Association Task Force on Appropriate Therapeutic Responses to Sexual Orientation.
- Bailey, J. M., & Pillard, R. C. (1991). A genetic study of male sexual orientation. Archives of General Psychiatry, 48(12), 1089-1096.
- Bao, A. M., & Swaab, D. F. (2011). Sexual differentiation of the human brain: Relation to gender identity, sexual orientation and neuropsychiatric disorders. Frontiers in Neuroendocrinology, 32(2), 214-226.
- Blanchard, R., & Bogaert, A. F. (1996). Homosexuality in men and number of older brothers. American Journal of Psychiatry, 153(1), 27-31.
- Bogaert, A. F., Skorska, M. N., Wang, C., Gabrie, J., MacNeil, A. J., Hoffarth, M. R., … & Blanchard, R. (2018). Male homosexuality and maternal immune responsivity to the Y-linked protein NLGN4Y. Proceedings of the National Academy of Sciences, 115(2), 302-306.
- Långström, N., Rahman, Q., Carlström, E., & Lichtenstein, P. (2010). Genetic and environmental effects on same-sex sexual behavior: A population study of twins in Sweden. Archives of Sexual Behavior, 39(1), 75-80.
- LeVay, S. (1991). A difference in hypothalamic structure between heterosexual and homosexual men. Science, 253(5023), 1034-1037.
- Meyer, I. H. (2003). Prejudice, social stress, and mental health in lesbian, gay, and bisexual populations: Conceptual issues and research evidence. Psychological Bulletin, 129(5), 674-697.
- Savic, I., & Lindström, P. (2008). PET and MRI show differences in cerebral asymmetry and functional connectivity between homo- and heterosexual subjects. Proceedings of the National Academy of Sciences, 105(27), 9403-9408.
