Bazen yapılacaklar listesine bakıp yapmamız gerekenlere bir türlü başlayamayız. Günler bu şekilde geçer gider ve sonunda büyük bir suçluluk hissiyle baş başa kalırız. Çoğu kişi bunu ‘tembellik’ olarak algılıyor. Bu durum tembellik değil aslında ertelemenin kendisidir. Ertelemek tembellikten ziyade bir kaçış şeklidir. Yapmamız gereken şey bizi kaygılandırıyorsa ya da istemeden zorla yaptığımız bir şeyse erteleme davranışı sergilenmesi daha büyük ihtimallidir. Eğer yapılması geren şeyi sonunda bize ‘başarısızlık’ duygusunu yaşatacaksa, bunu yaşamamak için yapmamayı tercih edebiliriz. İyi yapamayacağını düşünüyorsan zihnin bunu tehdit olarak algılar ve hiç yapmak istemez.
Psikolog Timothy A. Pychyl ertelemenin zamanla ilgisi olmadığının duygusal bir problem olduğundan bahseder (Pychyl, 2013). Yani mesele işi yapmak değil o işin bizde yarattığı duyguyla alakalıdır. Bundan dolayı bir iş ertelendiğinde bir rahatlama hissederiz. Yapmamak aslında bir kaçış biçimidir. Ama sonrasında sıkışmış hissederiz çünkü yapılmayan işler ertelenerek birikmiştir ve bazen işin içinden çıkmak daha güç durumlar doğurabilir. Ertelemenin yorucu dengesi şu şekildedir:
Kaç → rahatla → suçluluk hisset → tekrar kaç.
Bu döngü devam ettikçe kişinin kendine bakışını da olumsuz yönde etkiler. Kişi kendini daha başarısız ve bir işe yaramaz hisseder. ‘Ben yapamıyorum’, ‘Zaten başaramıyorum’, ‘ Ben istikrarsızım’ gibi söylemleri daha çok dile getirerek kendisini olumsuz etkiler. Aslında bu söylemler kişinin kendisiyle ilgili değil sadece o işle ve duygusal yönüyle ilgilidir.
Erteleme davranışın sıkça yaşanmasının bir diğer unsuru da mükemmeliyetçi olmaktır. Kişi böyle bir durumda işi en iyi yapmak ya da hiç yapmama arasında seçim yapar. Başlamak o iş üzerinden değerlendirilmeye açık olmak demektir. Mükemmeliyetçi bir insan değerlendirmeye girdiğinde en iyi sonuçla çıkmak ister. En iyi yapamayacağı durumlarda işi hiç yapmamayı seçer ve sürekli erteler. Tüm bu düşündeler kişinin zihninde büyür ve o işe başlamamayı yani ertelemeyi seçer.
Ertelemenin ortaya çıktığı başka bir durumda zihinsel yorgunluktur. Gün içinde fazla düşünmek, bir şeylere karar vermek ve sorumluluk almak gibi durumlar zihni yorar. Böyle anlarda kişinin erteleme davranışı ‘yapamıyorum’ yerine ‘ yapacak gücüm yok ‘ söylemine döner.
Bu Döngü Nasıl Kırılır?
Bu aşama yapılan en büyük yanlış büyük değişiklikler yapmak. Erteleme davranışı zaten büyük başlamalar yüzünden ortaya çıkan bir davranış türüdür. Bu yüzden büyük başlamak yerine küçük küçük ilerlemek çok önemlidir. Zihnin tehdit algısını kırmak için önce yapılacak işi küçük parçalara ayırmak gerekir.
Bir oturuşta tüm projesi hazırlayacağım → Bugün sadece ilk bölüme çalışacağım
Bu küçük değişiklik başlamak için en iyi adımdır. Çünkü erteleme davranışında en zor kısım başlamaktır. Başlamayı başarınca devamı kendiliğinden gelir. Diğer yapılacak en büyük adım iç konuşmayı fark edip değiştirmektir. Otomatik gelen düşünceleri durdurmak gerekir. Bu cümlelerin yerine daha gerçekçi cümleler konulmalıdır.
Yapamam, zor, yetişmez → Şimdi zor geliyor ama ilk adımı atabilirim, sadece 5 dakika çalışabilirim.
Kişi bu aşamada kendine karşı daha anlayışlı olmaya çalışmalıdır. Sürekli kendini eleştiren bir kişinin ertelemekten başka seçeneği olmaz. İnsan kendine ne kadar anlayışlı olursa değişme de o kadar açık hale gelir.
Özetleyecek olursak ertelemek aslında bir zayıflık ya da tembellik değildir. Zihnin kendini koruma şeklidir. Ama bu koruma artık sana ve yaşamına zarar verecek duruma geldiyse, seni durduruyorsa koruma olmaktan çıkmış demektir. Yeni yollar denemek zamanı gelmiştir. Motivasyondan daha çok kendine daha az baskı yaparak erteleme davranışını azaltabilirsin.
Tavsiyelerim
Bu konu hakkında film be kitap önerilerim:
FİLMLER: Walter Mitty’nin Gizli Yaşamı Synecdoche, New York Don’t Look Up Getting Started
KİTAPLAR: Erteleme Alışkanlığını Yenmek – Timothy Pychyl Şimdi Alışkanlığı – Neil Fiore Atomik Alışkanlıklar – James Clear İyi Hissetmek – David Burns Erteleme Denklemi – Piers Steel
Kaynakça
Pychyl, T. A. (2013). Solving the procrastination puzzle. Penguin.
