Sevgili okur; bu yazı, sizleri benlik saygısının nasıl oluştuğunu ve çocuklukta ebeveynlerle kurulan ilişkilerin bu süreçteki rolünü anlamaya davet ediyor. Özellikle baba ile kurulan bağın, çocuğun kendini değerli ve yeterli hissetmesinde ne kadar etkili olabileceğini birlikte keşfedeceğiz. Akademik çalışmalardan beslenen bu içerik, aynı zamanda kendi deneyimlerinle bağ kurabileceğin, düşündüren ve farkındalık kazandıran bir yolculuk sunmayı amaçlıyor. Keyifli okumalar.
Kendimizi aynada gördüğümüz kişi ile gerçekte olduğumuz kişi arasındaki o ince çizgi nerede çizilir? Birçok insan için bu sorunun cevabı yetişkinlikteki başarılarda veya sosyal statülerde gizli sanılsa da aslında yanıt çok daha geride, çocukluğun sessiz koridorlarında ve ebeveynlerimizin bize bakışlarında saklıdır. Psikoloji literatüründe “benlik saygısı” olarak tanımlanan kavram, bireyin kendinden memnun olma durumu, kendisini değerli ve yeterli bulmasıdır. Ancak benlik saygısı, sanılanın aksine doğuştan gelen değişmez bir mizaç özelliği değildir. Aksine o, özellikle çocukluk yıllarında ebeveynlerle kurulan ilişkilerle tuğla tuğla örülen, zamanla öğrenilen ve şekillenen dinamik bir yapıdır. Bu süreçte ebeveynler, çocuk için dünyanın nasıl bir yer olduğunu ve kendisinin bu dünyada ne kadar değerli olduğunu gösteren “ilk ayna” görevini üstlenen görünmez mimarlardır.
Benlik Saygısının Psikolojik Koordinatları
Benlik saygısını bilimsel bir zeminde anlamak için önce onun içsel mekanizmalarına bakmak gerekir. Tözün (2010), benlik saygısını bireyin mevcut “benlik imgesi” (kişinin kendisini nasıl gördüğü) ile “ideal benliği” (kişinin nasıl olmak istediği) arasındaki farkın bir değerlendirmesi olarak açıklar. Bu iki imge arasındaki mesafe ne kadar azsa, bireyin psikolojik bütünlüğü o kadar kuvvetlidir. Diğer taraftan, Doğan ve Eryılmaz (2013) tarafından detaylandırılan iki boyutlu yapı, kavramın derinliğini daha net ortaya koyar. Bu yapıya göre benlik saygısı; “Kendini Sevme” (Self-Liking) ve “Öz-Yeterlik” (Self-Competence) boyutlarından oluşur. Kendini sevme, bireyin sosyal bir varlık olarak “kim olduğu” ile barışık olmasını ifade ederken; öz-yeterlik, bireyin hedeflerine ulaşma ve “ne yapabileceği” konusundaki yetkinlik hissidir.
Bu iki boyutun birleşimi, bireyin genel mutluluğu üzerinde belirleyici bir güçtür. Doğan ve Eryılmaz (2013) tarafından yürütülen araştırmada, benlik saygısı ile öznel iyi oluş (mutluluk) arasında anlamlı bir ilişki saptanmıştır. Benlik saygısının düzeyine göre bireylerin psikolojik dünyasındaki yansımaları şu şekilde özetlenebilir:
-
Yüksek Benlik Saygısı: Kendine güven, iyimserlik, başarma isteği, zorluklar karşısında direnç ve güçlü yönlere odaklanma eğilimi.
-
Düşük Benlik Saygısı: Yüksek düzeyde kaygı, depresyon belirtileri, psikosomatik şikayetler, başkalarına aşırı bağımlılık ve yaratıcılıkta belirgin azalma.
Çocukluğun Yankısı: Ebeveyn Tutumları
Benlik saygısının temelleri erken çocukluk döneminde atılır ve özellikle akademik temellerin şekillendiği 5-6 yaşlarında bu yapı kristalize olmaya başlar. Çocuk, kendi değerini ebeveyninin ona yansıttığı sevgi ve onay üzerinden okur. Tözün (2010) çalışmasında belirtildiği üzere; çocuğun kabul görmesi, değer verilmesi ve fikirlerinin önemsenmesi sağlıklı bir benlik inşası için kritiktir.
Ebeveynlerin çocukla iletişim kurarken “sen dili” gibi suçlayıcı ifadeler yerine, duyguları ve durumu açıklayan “ben dili” kullanmaları, çocuğun kendisini tehdit altında hissetmeden sınırlarını öğrenmesini sağlar. Empatik bir yaklaşımla çocuğu olduğu gibi kabul etmek, onun içindeki kapasiteyi uyandırır. Eğer birincil bakım verenler çocuğun ihtiyaçlarına karşı duyarsız veya reddedici bir tutum takınırlarsa; öfke, saldırganlık ve değersizlik hissi gibi patolojik özellikler çocuğun ruhsal dünyasına birer “ilişkisel miras” olarak fısıldanır.
Baba Figürünün Özgül Rolü ve Etki Alanı
Geleneksel psikoloji anne figürünü “şefkat ve bakım” ile özdeşleştirse de, baba figürü çocuğun psikolojik mimarisinde “dış dünyaya açılan kapı” ve “sosyal yeterlilik duygusunun kaynağı” olarak benzersiz bir konuma sahiptir. Baba, çocuğun aile içindeki güvenli alandan çıkıp toplumsal arenada kendi kapasitesine inanarak var olmasını sağlayan temel itici güçtür. Bu bağlamda, babanın fiziksel varlığından ziyade “duygusal olarak orada oluşu” kritik önemdedir.
Analitik bir perspektifle bakıldığında, babanın tutarlılığı ile çocuğun akademik başarısı arasında doğrudan bir köprü vardır. Tözün (2010) tarafından aktarılan Warash ve Markstrom (2001) verileri, babanın sergilediği tutarlı davranışların özellikle kız çocuklarının akademik benlik saygısını pozitif yönde etkilediğini göstermektedir. Öte yandan, annenin sergilediği öfke ve uzaklaşma tutumları kız çocuklarının akademik benlik algısına zarar verirken; babanın tutarlılığı bu hasarı onarıcı bir işlev görebilmektedir. Erkek çocuklar için ise babanın özerklik tanıyan ve suçluluk hissettirmeyen kontrol mekanizmaları, yeterlilik duygusunu pekiştirir. Ancak babanın öfkesi, cezalandırıcı otoritesi veya duygusal olarak ulaşılamaz oluşu, çocuğun başarı motivasyonunu derinden yaralar.
Travmanın Gölgesi ve Onarımı
Çocukluk çağı travmaları, yani istismar ve ihmal yaşantıları, benlik saygısını zedeleyen en ağır darbelerdir. Güneri Yöyen (2017), duygusal ve fiziksel istismarın benlik saygısını düşük benlik saygısı lehine anlamlı şekilde etkilediğini ortaya koymuştur. Ancak burada umut verici bir bilimsel veri mevcuttur: Çocukluk çağı travmalarının benlik saygısı düzeyini açıklama gücü istatistiksel olarak zayıf bulunmuştur. Bu bulgu, geçmişin bir “kader” olmadığını; bireyin benlik saygısının sadece travmalarla değil, sosyal destek ve onarıcı deneyimlerle de şekillendiğini kanıtlar.
Benlik saygısı, durağan bir yazgı değil, yaşam boyu geliştirilebilir bir kapasitedir. Andrews ve Brown (1995) ile McManus ve arkadaşlarının (2009) vurguladığı gibi, düşük benlik saygısı bilişsel davranışçı müdahaleler ve sağlıklı sosyal bağlar aracılığıyla yeniden inşa edilebilir. Travmanın yarattığı “yetersizim” inancı, doğru psikolojik destekle yerini “öz-şefkat” ve dayanıklılığa bırakabilir.
Sonuç: İlişkisel Bir Miras
Benlik saygısı, sadece bireyin tek başına taşıdığı bir karakter özelliği değil, nesiller arası aktarılan, babanın gözlerinde başlayıp çocuğun eylemlerine sirayet eden ilişkisel bir mirastır. Çocuklukta babanın gözlerinde gördüğümüz o ilk onay veya reddediş, yetişkinlikte kendimize biçtiğimiz değerin ham maddesini oluşturur.
Bugün aynaya baktığınızda gördüğünüz kişi, sadece sizin kişisel başarılarınızın değil, size değer veren o “görünmez mimarların” da bir eseridir. Ancak unutulmamalıdır ki; bu eserin üzerine eklenen her yeni tuğla ve geçmişin izlerini onarma iradesi, her zaman bireyin kendi elindedir.
Kaynakça
-
Andrews, B., & Brown, G. W. (1995). Stability and change in low self-esteem: The role of psychosocial factors. Psychological Medicine, 25, 23-31.
-
Doğan, T., & Eryılmaz, A. (2013). İki boyutlu benlik saygısı ve öznel iyi oluş arasındaki ilişkilerin incelenmesi. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 33, 107-117.
-
Güneri Yöyen, E. (2017). Çocukluk çağı travması ve benlik saygısı. International Journal of Social Sciences and Education Research, 3(1), 267-282.
-
McManus, F., Waite, P., & Shafran, R. (2009). Cognitive-behavior therapy for low self-esteem: A case example. Cognitive and Behavioral Practice, 16, 266-275.
-
Tözün, M. (2010). Benlik saygısı. Actual Medicine, 52-56.
