İnsan çoğu zaman kendini tanıdığını düşünür. Ne yapacağını, nasıl hissedeceğini, nerede duracağını, neleri yapamayacağını bildiğini varsayar. Bu tanıdıklık hissi kişiye bütünlük ve tutarlılık duygusu verir. Ancak bazen beklenmedik bir anda verilen bir tepki, hissedilen yoğun bir duygu ya da söylenen bir söz bu bütünlüğü sarsar. Kişi kendi davranışına yabancılaşmaya başlar. Bu yabancılık hissi çoğu zaman “yorgundum, uykusuzdum, böyle demek istememiştim” gibi geçici nedenlerle açıklanır.
İnsanın içinde görünmez bir alan vardır. Kıskançlık, öfke, bencillik, korku ya da utanç bu alanın içinde saklıdır. Carl Gustav Jung bu alanı analitik psikoloji temel kavramlarından biri olan “gölge” ile açıklar.
Gölge Nedir?
Jung’un gölge kavramı, bireyin kendisiyle ilgili kabul etmekte zorlandığı, benlik algısıyla örtüşmeyen duygu, düşünce ve dürtülerden oluşan kişilik yapısını ifade eder. Bu kavram kişiliğin bilinçle bütünleşememiş ve genellikle karanlık olarak nitelendirilen yönlerini kapsamaktadır. Söz konusu yönler çoğu zaman bilinç dışına itilmekte, bastırılmakta ya da görmezden gelinmektedir. Ancak bilinçdışına itilmiş olmaları ortadan kalktıkları anlamına gelmemekte, aksine bilinçdışında varlıklarını sürdürerek kişiliğin görünmez bir parçasını oluşturmaktadır.
Gölge Sadece Olumsuz Olanı mı içerir?
Gölge çoğu zaman yanlış biçimde yalnızca olumsuz özelliklerle ilişkilendirilir. Bu nedenle kıskançlık, öfke ve bencillik gibi toplumsal normlarla çelişen duygu ve dürtüler gölgenin başlıca unsurları olarak görülür. Oysa Jung gölgeyi sadece olumsuz dürtü ve duygularla sınırlamaz. Aynı zamanda bireyin bilinç düzeyine taşıyamadığı, ifade edemediği ya da çeşitli nedenlerle bastırdığı duygu ve düşünceler de gölgenin bir parçası olabilir. Yaratıcılık, girişkenlik, özerklik gibi özellikler bireyin yaşam koşulları ya da toplumsal beklentiler nedeniyle bilinçle bütünleşemediğinde gölge alanına dâhil olur. Dolayısıyla gölge bireyin yalnızca olumsuz özellikleri ile yüzleşmesini değil, bastırılmış potansiyellerini fark etmesini ve bütünleştirmesini de içeren bir süreçtir.
Gölgenin Günlük Hayatta Ortaya Çıkışı
Günlük yaşantımızda kendimizi normalde asla yapmayacağımızı düşündüğümüz davranışları sergilerken fark ettiğimiz anlar olabilir. Ve zihnimizde “bunu yapan gerçekten ben miydim?” sorusu yankılanır. Karşımızdaki insanda yoğun rahatsızlık, öfke ya da yargılama uyandıran özelliklerle karşılaşmak; hatta kimi zaman bu tepkilerin nefret düzeyine ulaşması sık rastlanan bir deneyim olabilir. Benzer biçimde, en mutlu anlarımızda dahi farkında olmadan bu mutluluğu sekteye uğratan davranışlar sergileyebilir ya da içimizde var olduğunu bildiğimiz yaratıcı ve tutkulu potansiyeli “ben böyle biri değilim” söylemiyle bastırabiliriz. İşte tüm bunlar Jung’un ”gölge arketipi” kapı aralar.
Jung, “başkalarında bizi en çok rahatsız eden şeyler çoğu zaman kendi gölgemizde yer alan yönlerin bir yansımasıdır.” der. Bu bakış açısıyla ele alındığında gölge bireyin başkalarına yönelik tepkilerinde görünür olabilmektedir. Ani öfke patlamaları, aşırı tepkiler, yoğun yargılayıcılık ya da başkalarına yöneltilen sert eleştiriler bu anlara örnek verilebilir. Bu tür durumlarda karşımızdaki insanda duyduğumuz yoğun rahatsızlık çoğu zaman kendi gölgemizde yer alan yönlerle ilişkilidir. Bu durum, gölgenin yalnızca bireyin iç dünyasına ait bir yapı olmadığını kişilerarası ilişkiler aracılığıyla etkin biçimde ortaya çıktığını göstermektedir.
“Ben Böyle Biri Değilim” Söylemi
Bireyin kendisini ve başkalarını sunduğu kimlik, “persona” kavramı üzerinden şekillenir. Persona toplumsal beklentilere uyum sağlamak amacıyla geliştirilen ve bireyin “ben buyum” diyerek kendini tanımladığı yüzü temsil eder. Bu bağlamda “ben böyle biri değilim.” söylemi çoğu zaman bireyin personasıyla örtüşmeyen yönleri reddetme çabasını ifade eder. Bu noktada birey personası ile benlik algısı arasındaki uyumsuzluğu fark ettiğinde psikolojik açıdan rahatsızlık verici bir deneyim ortaya çıkar. Bu rahatsız edici deneyim karşısında birey, yaşantılarıyla arasına psikolojik bir mesafe koyarak benlik bütünlüğünü korumayı hedefler. Ancak bu mesafe gölgenin varlığını ortadan kaldırmaz yalnızca onun görünürlüğünü azaltır. Kişi yaşananla arasına koyduğu mesafeyle benlik bütünlüğünü korumayı hedeflerken gölge bilinçdışında varlığını sürdürmeye devam etmektedir.
Gölgeyle Yüzleşmek ve Psikolojik Bütünlük
Psikolojik bütünlük; kişinin iyi, kabul edilebilir, topluma uygun yönlerinin yanı sıra; zor, çelişkili, rahatsız edici yönleriyle de kendisi olabilme hâlidir. Psikolojik bütünlük içinde olan kişi kendindeki çelişkilerin farkındadır. Hoşlanmadığı duyguların kendisine ait olduğunu kabul eder. “ben böyle biri değilim” demek yerine “bende böyle bir yön de var” diyebilir.
Carl Gustav Jung bunu “bireyselleşme” kavramı çerçevesinde ele almaktadır. Bireyselleşme, idealize edilmiş bir benliğe ulaşma çabası değil; bireyin kendi gerçekliğiyle temas kurabilmesidir. Bu süreçte belirleyici olan, gölgeyle kurulan ilişkidir. Jung’a göre bireyselleşmenin gerçekleşebilmesi, gölgenin fark edilmesi, gölgeyle yüzleşilmesi ve bunun bilinçli benlik yapısına entegre edilmesiyle mümkündür.
Gölgeyle yüzleşme süreci çoğu zaman zorlayıcı ve duygusal açıdan rahatsız edici bir deneyim olarak yaşanabilir; bu nedenle birey, söz konusu içeriği (öfke, kıskançlık, bencillik vs.) bastırma ya da ondan kaçınma eğilimi gösterebilir. Ancak gerçek ruhsal gelişim, gölgenin bilinç düzeyine çıkarılması ve gölgeyle bilinçli bir ilişki kurulmasıyla mümkün olmaktadır. Gölge bastırıldıkça daha yoğun ve karanlık bir biçim kazanırken; fark edildiğinde ve kabul edildiğinde dönüştürülebilir bir psikolojik içeriğe dönüşmektedir.
Sonuç: İçimizdeki Yabancıyla Karşılaşmak
Jung, “herkesin bir gölgesi vardır ve insan yaşamında ne kadar az değer verirse gölge o denli karanlık ve yoğun olur.” der. Jung’un bu söyleminden hareketle gölge bastırılması ya da kaçınılması gereken bir tehdit değil, bireyin kendini tanıma sürecinde karşılaşılan bir eşiği temsil eder. Jung’un yaklaşımına göre birey gölgesiyle yüzleşmediği sürece kusursuz olmaya değil, yalnızca eksik kalmaya mahkûmdur. Gölgeyle temas, çoğu zaman bireyde rahatsız edici duygular uyandırır. Ancak tam da bu rahatsızlık psikolojik bütünlüğün kapısını aralar. Birey gölgede bıraktığı yönleri tanımaya cesaret ettiğinde içsel bir farkındalık ve dönüşüm süreci başlar. Böylece yabancı sandığı yönlerin aslında kendisine ait olduğunu fark eder.
Belki de gerçek dönüşüm içimizdeki yabancıyla karşılaşmayı göze alabildiğimiz anda başlar.
