Terapötik etkisi olan oyunlar desem aklınıza ne gelir? Peki ya bu oyunu çocukluğumuzda hepimiz oynamışsak… Bir zamanların efsanesi Tetris, yeni neslin klasiği Minecraft, annelerin vazgeçilmez oyunu Candy Crush ve benzeri görsel-uzamsal oyunlar bir duygu düzenleme aracı olarak görev alabiliyor. Boş zaman aktivitesi gibi görünen bu oyunlar, travma sonrası stres ve depresyon gibi durumlarda zihni toparlamaya yardımcı olan sessiz birer yardımcı görevi alabilir.
Görsel Uzamsal Oyun Nedir?
Görsel-uzamsal zeka, Howard Gardner’ın “Çoklu Zeka Kuramı” içinde yer alan, görülenleri hafızaya alma, anlatılanları zihinde canlandırma, çok boyutlu düşünme gibi becerileri içinde bulunduran bir zeka türüdür. Görsel-uzamsal çalışma belleği, görsel korteks ve parietal lobdan gelen geribildirimlerle çalışmasını sürdürür (Xu, 2023). Bu zeka türüne hitap eden oyunlar, mantık çerçevesinde yer–yön, şekil veya rota çözümleme becerilerini kullanmayı gerektirir. Satranç, Tetris, puzzle ve tangram görsel-uzamsal oyunlara örnek verilebilir. Candy Crush, Minecraft ve Portal ise dijital örneklerdir. Görsel-uzamsal oyunlar çok geniş bir yaş aralığında popülerlik kazanmıştır. Peki bu oyunların popülerliğinin sebeplerinden biri duygu düzenleme rolleri olabilir mi?
Bilişsel Bir Duygu Düzenleme Aracı Olarak Görsel Uzamsal Oyunlar
Görsel-uzamsal oyunlar birer duygu düzenleme aracı olarak kullanılabilir. Anksiyete, stres gibi durumlarda bu tarz oyunlar geçici bir rahatlama sağlayabilir. Bilişsel yük teorisi bu durumu kendi perspektifinde açıklar. Bu teoriye göre beyin, görsel uyaranlarla meşgul olup yer–yön bulma ile ilgilenirken, beyinde olumsuz duyguları düşünecek bir kapasite kalmaz. Bir başka deyişle, oyunlar beynin kapasitesini oyunla doldurup olumsuz duygulara yer bırakmayarak odağı dağıtıyor. Örneğin James ve arkadaşlarının yaptığı çalışmada, Tetris ve benzeri puzzle oyunlarının anksiyete düzeylerini düşürdüğü gözlemlenmiştir (James et al., 2015).
Görsel-uzamsal oyunların bazı iyileştirici etkileri, onları bilişsel araçlardan daha fazlası yapıyor. Basit bir etkinlik gibi görünen bu oyunların aslında birden fazla psikolojik bozukluk üzerinde iyileştirici etkileri olduğu araştırmalarla kanıtlanmıştır. Bu tarz görsel-uzamsal müdahaleler, travma sonrası stres bozukluğu yaşayan bireylerde rahatsız edici intruzif anıların kalıcılığını azaltıyor (Kessler et al., 2018). Yani, günlük yaşamın fonksiyonunu bozan travmatik anıların sürekli olarak yeniden işlenmesini önlüyor. Görsel-uzamsal oyunlar, dürtüsel istekleri azaltıyor, aşırı düşünmeyi engelliyor ve bunların sonucu olarak anksiyete temelli psikolojik bozukluklara iyi geliyor (Skorka-Brown et al., 2014).
Akış ve Kontrol Deneyimi
Oyun oynarken oluşan yoğun odak “akış” olarak isimlendirilir ve mental iyileşme ile ilişkilendirilebilir. Görsel-uzamsal oyunlar da derin bir odak sunarak bir akış deneyimi yaratabiliyor. Akış kavramını, bireyin tamamen oyunun içinde olması, bir bakıma kendini kaptırması olarak da tanımlayabiliriz. Çevresel farkındalığın kayboluşu olumlu duygulanımı artırarak olumsuz duygu miktarını azaltır. Kısa süreli stres seviyesinin düşmesini kendini oyunun akışına bırakmaya ve sonuç olarak pozitif duygulanım artmasına bağlayabiliriz.
Bireyler bir bakıma tüm dikkatini oyuna vererek geçmişe dönmemeyi, oyundaki anda kalmayı başarıyor ve yakın gelecek olarak bir sonraki hamlesini düşünüyor. Kendini akışa kaptırma durumu her ne kadar rahatlama sağlasa da bu durum oyunların negatif yaşam deneyimlerinden ve gerçek problemlerden kaçış yolu olarak görülmesine yol açabilir. Dolayısıyla uzun vadeli terapötik fayda hedefleri bu ihtimali göze alınarak değerlendirilmelidir.
Uzun vadede görsel-uzamsal oyunların bilişsel gelişimdeki etkisi kanıtlanmışken (Toril et al., 2016), literatürde uzun süreli terapötik etkisi ile ilgili çok az sayıda çalışma yürütülmüştür. Bağımlılık semptomlarına yol açabileceği düşüncesi bu araştırmaları engellemiş olabilir. Çünkü görsel-uzamsal oyunların kısa süreli duygu düzenleme ve rahatlama aracı olarak kullanmak işlevsel bulunsa da, uzun vadede bir kaçış deneyimi olarak değerlendirilebilir.
Gündelik hayatımızda belirsizlik ve tahammülsüzlük bireyleri zorlayarak patolojik vakalara zemin hazırlayabiliyor. Blokları çevirme, yerleştirme gibi eylemlerde birey “kontrolü” deneyimliyor. Pozitif duygulanımın yanı sıra görsel-uzamsal oyunlar, bireylere kontrolü ele geçirme fırsatı veriyor. Hayatının kontrolünü kaybetmiş hisseden biri için ufak çaplı oyunlarda kontrolü ele almak iyi bir deneyim olabilir, aynı zamanda anksiyete ve kaygıyı azaltma stratejisi olarak kullanılabilir. Oyundaki görevlerde kontrol ve düzen hissi, yeme davranışlarını kontrol etme ihtiyacına alternatif bir bilişsel yol sağlayabilir, çünkü kontrol arayışının en belirgin olduğu anlardan biri yeme bozukluklarıdır (Griffiths et al., 2016).
Fikrimce görsel-uzamsal oyunlar, kontrolü ele geçirme ihtiyacını diğer oyunlara göre daha güvenli bir alanda sağlıyor. Çünkü oyuncuya deneme-yanılma fırsatı veriyor. Yani oyuncu bir parçayı yerine oturtana kadar dilediği kadar çevirebilir ve bu çevirme oyuncuya bir puan kaybettirmez. Aynı zamanda sınırlı kontrol alanı ve basit kuralları bu güvenli alanı pekiştiriyor. Telaştan çok odak gerektiren görsel-uzamsal oyunlar, bireylere komplekslikten uzak bir dünyada kendi kontrollerinde olan itemler sunuyor.
Sonuç
Görsel-uzamsal oyunlar, eğlenceli bir vakit geçirme aracı olmanın yanı sıra zihinsel iyileşmeye katkı sağlayabiliyor. Bilişsel yük teorisi, akış ve kontrolü ele alma hissi bu iyileştirici gücün altında yatan sebeplerden sadece birkaçı. Kim bilebilirdi ki bir zamanlar kimsenin elinden düşmeyen Tetris’in olumsuz anıları düzenlemede bir araç olabileceğini? Bu perspektif, terapistlere iyileşmenin yenilikçi ve oyunlaştırılmış yollarının keşfedilmesinde öncülük edebilir. Ancak oyunların bir kaçış yolu olarak kullanılması ve iyileştirici etkisinin kanıtlanması arasındaki ince çizgi bu ilerlemenin yavaşlamasına sebep oluyor olabilir. Sonuçta çoğu zaman psikolojide her şey Tetris oyunundaki gibi birbirine oturmuyor.
Kaynakça
Griffiths, E., Hawkes, N., Gilbert, S., & Serpell, L. (2016). Improving the post-meal experience of hospitalised patients with eating disorders using visuospatial, verbal and somatic activities. Journal of Eating Disorders, 4(1), 9. https://doi.org/10.1186/s40337-016-0098-y
Kessler, H., Holmes, E. A., Blackwell, S. E., Schmidt, A., Schweer, J. M., Bücker, A., Herpertz, S., Axmacher, N., & Kehyayan, A. (2018). Reducing intrusive memories of trauma using a visuospatial interference intervention with inpatients with posttraumatic stress disorder (PTSD). Journal of Consulting and Clinical Psychology, 86(12), 1076–1090. https://doi.org/10.1037/ccp0000340
Skorka-Brown, J., Andrade, J., & May, J. (2014). Playing ‘Tetris’ reduces the strength, frequency and vividness of naturally occurring cravings. Appetite, 76, 161–165. https://doi.org/10.1016/j.appet.2014.01.073
Toril, P., Reales, J. M., Mayas, J., & Ballesteros, S. (2016b). Video game training enhances visuospatial working memory and episodic memory in older adults. Frontiers in Human Neuroscience, 10, 206. https://doi.org/10.3389/fnhum.2016.00206
Xu, Y. (2023). Parietal-driven visual working memory representation in occipito-temporal cortex. Journal of Neuroscience, 43(12), 2345–2357. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10615870/
