Günümüzde insanlar hiç olmadığı kadar meşgul, yine de içlerinde tarif edemedikleri bir boşluk var. Hayat telaşı, gündelik rutinler, yerine getirilmesi gereken görevler ve uyulması beklenen roller içinde modern insan, açıklayamadığı bir yorgunlukla sessizce başa çıkmaya çalışıyor. Bu histen kurtulmanın en kestirme yolu ise daha fazla sorumluluk almak, daha meşgul olmak gibi görünüyor. O belirsiz, insana kendini “eksik” hissettiren duyguyla baş başa kalmamak için hareket halinde kalıyoruz. Yine de tüm bu meşguliyetin arasındaki soluklandığımız anlarda sis gibi üzerimize çöken bir soru var: “Ne için yaşıyorum?”
İçsel Boşluğun Doğası
İnsanlık tarihi boyunca bu his, birçok düşünür tarafından farklı biçimlerde dile getirilmiştir. Bazen kaygı, bazen bir anlamsızlık duygusu, bazen de adı koyulamayan bir eksiklik olarak kişinin düşüncelerinde yer bulur. İnsan çoğu zaman hayatına olağan akışında devam eder; sorumluluklarını yerine getirir, ilişkilerini sürdürür, mutlulukları ve üzüntüleri deneyimler. Ama kimi zaman sessiz, kimi zaman daha gürültülü olarak bir boşluk hissi ona eşlik eder. Sanki her şey yerli yerindedir ama yine de tamamlanmamış bir şey vardır.
Eksik Olan Ne?
Eksik olan parçayı genellikle dış dünyada ararız. Daha fazla eşya, daha yüksek bir statü, belki daha çok takdir veya onay… İnsan bunlarla boşluğu doldurabileceğini düşünür, çünkü bazen kolay, bazen zor olsa da, somut ve erişilebilir görünürler. Ne var ki bu çabalar genellikle yüzeyde kalır. İstenen şey elde edildikten kısa bir süre sonra, aynı his istikrarlı bir şekilde geri döner. Boşluğu tamamen susturacak bir eşya yoktur, başarı yeterli gelmez, bir başkasının onayı uzun süreli tatmin sunamaz.
Bu eksiklik, kişinin kendi iç dünyasında yankılanır. Dış dünya, yalnızca bu içsel boşluğun gölgesini yansıtır; onun varlığını hissetmemizi sağlar, bazen fark etmemizi kolaylaştırır. Belki de “eksik olan” dışsal bir nesne veya durum değil, insanın kendi varoluşunda, kendi deneyiminde saklıdır.
Bütün Olmaya Çalışmak
Eksiklik hissi, bazen tamamlanmamış deneyimlerin yankısı şeklinde kendini gösterebilir. Gestalt psikolojisine göre, insan zihni bütünlük arayışı içindedir; zihinsel olarak yarım kalan durumlar gerilim yaratır ve bu gerilim çoğu zaman fark edilmeyebilir. Tamamlanmamış bir ilişki, yarım kalmış bir proje veya dile getirilememiş bir duygu, zihnin içsel boşluk olarak deneyimlediği hissin unsurları olabilir (Perls, Hefferline & Goodman, 1951).
Gestalt teorisinde bütün, parçalarının toplamından daha fazladır; zihnimiz, deneyimlerimizi yalnızca ayrı ayrı değil, bir bütün olarak algılar. Tamamlanmamış deneyimler tek başlarına çoğu zaman fark edilmez; çünkü zihnimiz parçaları ayrı ayrı işlediğinde her biri yüzeyde küçük ve önemsiz görünür. Ancak bu parçalar bir araya geldiğinde, bir bütün olarak algılandığında eksikliğin hissi belirginleşir.
Anlam Arayışı ve Eksikliğin Varoluşsal Boyutu
Psikiyatrist Viktor Frankl, modern insanın yaşadığı boşluk hissini varoluşsal boşluk olarak tanımlar ve bu problemi şöyle ifade eder: “İnsan ne istediğini bilmediğinde, başkalarının yaptığını yapar ya da başkalarının ondan beklediğini yaşamaya başlar.”
İnsanın temel motivasyonunun sadece haz veya güvenlik olmadığını, aynı zamanda hayatta kendi anlam arayışı olduğunu vurgular. Ona göre, yaşamın zorlukları ve boşluk hissi, kişiye kendi anlamını keşfetme fırsatı sunar (Frankl, 1963). Benzer şekilde varoluşçu psikoterapist Irvin D. Yalom, terapi odasındaki deneyimlerinde insanların ölüm, özgürlük, izolasyon ve anlam eksikliği gibi varoluşsal kaygılarla yüzleştiğini gözlemler. Yalom’a göre, bu boşluk hissi kaçınılması gereken bir sorun yerine insanın kendi değerlerini ve yaşam amacını fark etmesini sağlayan bir işaret olarak görülmelidir (Yalom, 1980).
Irvin D. Yalom, terapide sıkça şuna işaret eder: İnsan çoğu zaman boşluğu ortadan kaldırmaya çalışır, ama asıl dönüşüm boşluğu ortadan kaldırmaktan değil, onunla teması kesmemekten gelir. Yani mesele boşluğu doldurmak değil, onun ne söylediğini duyabilecek kadar onunla kalabilmektir. İnsan kendini:
-
Başkalarıyla kurduğu ilişkilerde,
-
Görülme, anlaşılma ve etki bırakma deneyimlerinde,
-
Birine temas edebilme ya da bir şeyde iz bırakabilme duygusunda inşa eder. Kişi ne kadar “işlevsel” olursa olsun, eğer temas yüzeyde kalıyorsa, anlam da yüzeyde kalır.
Anlamın Yokluğunda Var Olmak
William Shakespeare’ın üzerinde en çok tartışılan oyunlarından biri olan Hamlet, varoluşsal boşluk krizinin en belirgin hissedildiği eserlerdendir. “Olmak ya da olmamak, işte bütün mesele bu” monoloğu ile akıllara kazınan bu soru, her iki ihtimalin de taşıdığı ağırlıkla yüzleşmeyi içerir. Yaşamak; belirsizliği, acıyı ve anlamın belki de hiçbir zaman kesinleşmeyecek oluşunu da kabul etmektir. Öte yandan “olmamak” fikri, acıdan bir kaçış gibi görünse bile bilinmezliğiyle en az yaşam kadar ürkütücüdür.
Bu noktada mesele, hangi seçeneğin daha katlanılabilir olduğundan çok, insanın neden bu soruyu sormak zorunda kaldığıdır. Bu soru, insanın kendi varoluşunun farkına vardığı anın bir sonucudur ve insan, yaşamı artık otomatik bir akış olarak deneyimleyemediğinde; durup düşündüğünde, sorguladığında, o akış kırılır ve yerini bu tür sorular alır. Belki de bu kırılma, insanın ilk kez gerçekten yaşamaya başladığı yerdir; bu soruyla birlikte yaşamayı öğrenir ve kendi anlam arayışı sürecini şekillendirmeye yönelik ilk adımı atmış olur.
Burada Albert Camus’nün Sisifos yorumunda ifade ettiği noktaya yaklaşılır; insan bazen yanıt bulamadığı hâlde yaşamaya devam eder; her seferinde aynı kayayı yeniden yukarı taşımak, yaşamın anlamsızlığına boyun eğmek yerine ona rağmen sürdürmenin bir metaforudur. Asıl mesele, yaşamın anlamsız olma ihtimaline rağmen onun sürdürülüp sürdürülmeyeceğidir. İnsan, kesin bir anlam bulamasa da yaşamaya devam ederek bir tutum alır. Bu tutumda insan, belirsizlikle sakin bir ilişki kurar. Böylece “olmak ya da olmamak” sorusu, daha sessiz ama daha dirençli bir kabulleniş haline gelir: Anlamın garanti edilmediği bir dünyada, yine de var olmaya devam etmek.
Sonunda varacağımız noktaya takılı kalmak yerine, yolda nasıl var olduğumuza daha fazla ilgi göstermek belki de yolculuğumuzu daha keyifli hale getirecektir. Anlamı, çoğu zaman kesin cevaplarda bulamayız. Onu bir bakışta veya gülüşte, bir sessizliği birlikte taşırken, birisi bizi gerçekten ‘gördüğünde’ ve birisini görülmüş, duyulmuş hissettirdiğimizde, kendimizle ve diğerleri ile olan gerçek temas anlarında yakalarız. İnsan, kendi boşluğuna tek başına bakarken derinleşir; ama o boşluk, bir başkasının varlığıyla yankı bulduğunda şekil değiştirmeye başlar. Varoluş, çözülmesi gereken bir sorun değil, birlikte katlanılan ve birlikte anlam kazanan bir deneyimdir.
Kaynaklar
Perls, F. S., Hefferline, R. F., & Goodman, P. (1951). Gestalt therapy: Excitement and growth in the human personality. Julian Press. Frankl, V. E. (2006). Man’s search for meaning. Beacon Press. Yalom, I. D. (1980). Existential psychotherapy. Basic Books. Camus, A. (1991). The myth of Sisyphus and other essays (J. O’Brien, Trans.). Vintage Books.
