Uçak fobisi (aviophobia), modern ulaşımın yaygınlaşmasına rağmen birçok bireyin yaşamını kısıtlayan kaygı bozukluklarından biridir. Hava yolu taşımacılığı istatistiksel olarak en güvenli ulaşım yöntemlerinden biri olmasına karşın, bazı bireylerde uçma düşüncesi yoğun korku ve kaçınma davranışlarıyla sonuçlanır. Bu durum, korkunun nesnel tehlikeden çok bireyin algısı ve bilişsel değerlendirmeleriyle ilişkili olduğunu göstermektedir (Oakes & Bor, 2010).
DSM-5’e göre uçak fobisi, özgül fobiler başlığı altında ele alınır ve klinik ölçütler doğrultusunda değerlendirilir (American Psychiatric Association, 2013). Özgül fobi; belirli bir nesne ya da duruma karşı duyulan belirgin ve orantısız korku veya kaygı ile tanımlanır. Uçak fobisi bu sınıflandırma içinde durumsal tip özgül fobi olarak yer almaktadır. Uçakla ilişkili uyaranlarla (kalkış, türbülans, kapalı kabin, yüksek irtifa) karşılaşıldığında kaygının neredeyse her zaman anında ortaya çıkması tanı açısından önemli bir ölçüttür. Bireyin yaşadığı korku, gerçek tehlike ile kıyaslandığında aşırı düzeydedir ve kişi bu korkunun mantıksız olduğunun farkında olsa bile kontrol etmekte zorlanır.
Klinik Belirtiler
Uçak fobisinin klinik belirtileri bilişsel, fizyolojik ve davranışsal düzeylerde gözlemlenir. Bilişsel düzeyde en sık görülen belirtiler arasında uçağın düşeceği, kontrolün tamamen kaybolacağı ya da ölümle sonuçlanacak bir kazanın kaçınılmaz olduğu düşünceleri yer alır. Bu düşünceler, kaygı bozukluklarında sık görülen felaketleştirme ve tehdit odaklı bilişsel işlemleme ile ilişkilidir (Beck & Clark, 1997).
Fizyolojik belirtiler; çarpıntı, terleme, titreme, nefes darlığı ve baş dönmesi gibi yoğun bedensel kaygı tepkileri şeklinde ortaya çıkar. Davranışsal düzeyde ise birey uçmaktan tamamen kaçınabilir ya da yoğun sıkıntıya rağmen uçuşu sürdürmek zorunda kalabilir.
DSM-5 tanı ölçütlerine göre uçak fobisi tanısının konulabilmesi için belirtilerin en az altı ay süredir devam etmesi ve bireyin akademik, mesleki ya da sosyal işlevselliğinde belirgin bozulmaya yol açması gerekmektedir (American Psychiatric Association, 2013). Uçuşlardan kaçınma davranışı kısa vadede kaygıyı azaltıyor gibi görünse de uzun vadede fobinin sürdürülmesine ve pekişmesine neden olmaktadır. Bu durum, kaçınmanın özgül fobilerde temel sürdürücü mekanizmalardan biri olduğunu ortaya koymaktadır (Wolitzky-Taylor ve arkadaşları, 2008).
Fobinin Görülme Durumu
Uçak fobisinin etiyolojisinde çeşitli faktörler rol oynayabilmektedir. Medyada yer alan uçak kazalarına maruz kalma gibi dolaylı öğrenme süreçleri, kontrol kaybına yönelik hassasiyet ve belirsizliğe tahammülsüzlük bu fobinin gelişimini etkileyebilmektedir (Oakes & Bor, 2010). Ayırıcı tanıda panik bozukluk, agorafobi ve travma sonrası stres bozukluğu dikkatle değerlendirilmelidir. Özellikle gerçek bir uçak kazası deneyimi sonrasında gelişen korkular, farklı bir klinik tabloya işaret edebilir (American Psychiatric Association, 2013).
Tedavi
Uçak fobisinde tedavi açısından birinci basamak yaklaşım Bilişsel Davranışçı Terapidir. Özellikle maruz bırakma temelli müdahaleler, bireyin uçuşla ilişkili uyaranlara karşı duyarsızlaşmasını sağlamada etkili bulunmuştur. Gerekli durumlarda farmakolojik destek, eşlik eden yoğun kaygı belirtilerinin yönetilmesinde yardımcı olabilmektedir.
Sonuç
Sonuç olarak uçak fobisi, DSM-5 kapsamında ele alınması gereken klinik bir özgül fobi türüdür. Klinik ölçütlere dayalı değerlendirme ve kanıta dayalı psikolojik müdahaleler, bireyin yaşam kalitesinde anlamlı iyileşmeler sağlamaktadır.
Kaynakça
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). American Psychiatric Publishing.
Beck, A. T., & Clark, D. A. (1997). An information processing model of anxiety: Automatic and strategic processes. Behaviour Research and Therapy, 35(1), 49–58.
Craske, M. G., Treanor, M., Conway, C. C., Zbozinek, T., & Vervliet, B. (2014). Maximizing exposure therapy: An inhibitory learning approach. Behaviour Research and Therapy, 58, 10–23.
Oakes, M., & Bor, R. (2010). The psychology of fear of flying (part I): A critical evaluation of current perspectives on the nature, prevalence and etiology of fear of flying. Travel Medicine and Infectious Disease, 8(6), 327–338.
Wolitzky-Taylor, K. B., Horowitz, J. D., Powers, M. B., & Telch, M. J. (2008). Psychological approaches in the treatment of specific phobias: A meta-analysis. Clinical Psychology Review, 28(6), 1021–1037.
