Son zamanlarda gündemde sıkça madde kullanımıyla suçlanan ünlülerin haberleri yer alıyor. Bu suçlamaların hemen ardından, aynı kişilerin Allah’a sığınma, sabah dualarını paylaşma, ayet ve hadislere referans verme gibi dini söylemlerinin belirgin biçimde arttığı görülüyor. Bu yazıda, suçlama sonrasında dini duyguların neden bu kadar sık kabardığını; zihin ve davranış düzeyinde hangi psikolojik ve kültürel mekanizmaların devreye girdiğini ele alıyorum.
Suçlama ve Benlik Tehdidi
Tutuklama, gözaltı ya da kamuoyu önünde suçlanma, benlik için ağır bir tehdittir. Böyle durumlarda birey, yalnızca hukuki değil aynı zamanda ahlaki bir yargılamayla da karşı karşıya kalır. İnsan zihni, bu tür tehditler karşısında en güçlü ve en koruyucu kimliğine tutunma eğilimi gösterir. Türkiye bağlamında bu kimlik çoğu zaman Müslümanlıktır.
Bu noktada Müslümanlık yalnızca bir inanç sistemi değil; masumiyet, temizlik ve iyi insan olma göstergesi haline gelir. Bu yönelim bazen bilinçli bir strateji, bazen de farkında olunmadan gelişen bir savunma refleksi olabilir.
Ahlaki Kredi Yaratma: Moral Credentialing
Psikolojide “moral credentialing” kavramı, kişinin kendisini erdemli ve ahlaklı biri olarak konumlandırarak bir itibar kredisi oluşturmasını ifade eder. Araştırmalar, bu tür bir ahlaki konumlanmanın kimi zaman etik açıdan sorunlu davranışları kolaylaştırabildiğini göstermektedir.
Dini vurgular, kişiye görünmez bir itibar alanı açar. “Aslında iyi biriyim” mesajı güçlenir ve toplumun önemli bir kesimi için dindarlık hâlâ doğrudan iyi insanlıkla eş anlamlıdır. Bu nedenle dini söylem, suçlama karşısında güçlü bir psikolojik tampon görevi görür.
Ateist Karşıtı Ahlaki Önyargılar
Gervais ve arkadaşlarının 2017 yılında yaptığı çalışmalar, ateistlere yönelik ahlaki önyargıların dünya genelinde ne kadar yaygın olduğunu ortaya koymaktadır. Ateizmin sezgisel olarak ahlaksızlıkla ilişkilendirilmesi; bireyin doğaüstü bir güç tarafından izlenmediği için kurallara uymayacağı inancına dayanır.
Bu bağlamda, suçlama altındaki bir kişinin dindar bir kimlik sergilemesi, ateist karşıtı önyargıların hedefi olmaktan kaçınmanın da dolaylı bir yolu haline gelir. Dini aidiyet, bireyi görünmez bir denetim ve güven çemberinin içine alır.
Kamusal İmaj ve Algı Yönetimi
Özellikle geniş kitlelere hitap eden kişiler için yargılanan yalnızca bireyin kendisi değildir; kamusal imajdır. Sessizlik, çoğu zaman suçun kabulü gibi algılanabilir. Bu noktada yapılan dini paylaşımlar, “ben hâlâ bildiğiniz insanım, değerlerim yerinde” mesajı verir.
Bu durum, algıyı yönetmeye yönelik bilinçli bir hamle olabileceği gibi, otomatik bir baş etme biçimi de olabilir. Her iki durumda da dini söylem, kamusal güveni onarmaya yönelik bir araç işlevi görür.
Din Bir Baş Etme Mekanizması Olarak
Suçlamaların asılsız olma ihtimali de vardır. Böyle bir durumda dini yönelim, tamamen gerçek bir inanç temelli baş etme biçimi olabilir. Din; suçluluk, utanç, ölüm ve belirsizlikle başa çıkmada birçok insan için güçlü bir kaynaktır. Dua etmek, teslimiyet duygusuna sığınmak ve ilahi bir düzen algısı geliştirmek, bireyin sakinleşmesini ve kontrol duygusunu yeniden kazanmasını sağlar.
Bu noktada din, psikolojik bir kalkan haline gelir.
Türkiye’ye Özgü Kültürel Bağlam
Türkiye’de din, kamusal alanda güçlü bir ahlaki referanstır. Birçok insan için “Müslümanım” demek, “ahlaksız değilim” anlamına gelir. Bu nedenle dini vurgu; hukuki bir savunma üretmese bile, duygusal bir savunma sağlar ve toplumun vicdanına hitap eder.
Bu savunma biçimi, bireyi hukuken değil ama duygusal olarak koruyan bir alan yaratır.
Ahlaki Çerçeveleme ve İkna
Psikolojide “moral framing”, bir görüşü karşı tarafın ahlaki değerleri ve kutsalları üzerinden çerçeveleyerek sunmak anlamına gelir. Rasyonel argümanların etkisi sınırlıdır; çünkü beynimizde duygusal işleme, rasyonel düşünmeden çok daha hızlı çalışır. İnsan önce hisseder, sonra gerekçelendirir.
Bu nedenle ikna, haklı olmaktan çok karşı tarafın değer diliyle konuşabilmeyi gerektirir. Türk siyasetinde de kul hakkı, haram-helal, kader ve şükür gibi dini referanslar üzerinden yapılan çerçevelemeler, birçok konuyu rasyonel bir tartışma olmaktan çıkarıp kolektif bir ahlak meselesine dönüştürür.
Sonuç
Suçlama ve itibar tehdidi durumlarında dini söylemlerin artması, yalnızca bireysel inançla açıklanamayacak kadar çok katmanlıdır. Türkiye gibi dindarlığın güçlü bir referans olduğu toplumlarda Müslümanlık, hukuki bir savunma sunmasa da masumiyet algısı yaratabilir.
Ancak dindarlığın ahlaki dokunulmazlıkla özdeşleştirilmesi, hem dini araçsallaştırır hem de bireysel sorumluluğu gölgeler. Bu nedenle bu yönelimin kamusal algıyı manipüle etmek için kullanılıp kullanılmadığını sorgulamak gerekir. Dini söylemlerin bu denli işlevsel oluşu, bizi daha derin bir toplumsal ve psikolojik sorgulamaya davet etmektedir.
Referanslar
Monin, B., & Miller, D. T. (2001). Moral credentials and the expression of prejudice. Journal of Personality and Social Psychology, 81(1), 33.
Gervais, W. M., Xygalatas, D., McKay, R. T., Van Elk, M., Buchtel, E. E., Aveyard, M., & Bulbulia, J. (2017). Global evidence of extreme intuitive moral prejudice against atheists. Nature Human Behaviour, 1(8), 0151.
Haidt, J. (2001). The emotional dog and its rational tail: A social intuitionist approach to moral judgment. Psychological Review, 108(4), 814–834.
