Sanat, şüphesiz insan ruhundaki dehlizlerin çıktısıdır. İnsanların psikolojik durumu, estetik algıları, dünyayı görüş biçimleri ve tasvirleri birbirleriyle ilintili olarak bir denge halindedir. Bu bağlamda insan doğası gereği kendini gerçekleştirmek ve yeni şeyler ortaya koyma içgüdüsüne sahiptir. Bu yüzden birçok sanatçı, bunun için sanat eserlerinde kendini dışa vurarak benliğini ortaya koymakta, belki de kendini aramaya, bulmaya çalışmaktadır.
Sanatsal üretkenlik bazı durumlarda, sanatçının duygudurumlarıyla birçok yönden ilintilidir. Şüphesiz en değerli örneklerinden biri Vincent Willem Van Gogh’tur. Bugün Van Gogh’a dair önemli bilgilerle ışık tutan kardeşi Theo’ya yazdığı mektuplar, bize hayatından önemli kesitler sunmaktadır.
Van Gogh’un tablolarının psikolojik analizine bakıldığı zaman kişinin “gölge yön“leri olarak nitelendirilen; yani çoğu zaman bastırdığı, görmezden geldiği, kabul etmekte zorlandığı yönlerini sembolize ettiği görülmektedir. Van Gogh’un birçok eserinde bu gölge yönler çok açık biçimde gözlemlenebilir. Bu bağlamda “Buğday Tarlası ve Kargalar” tablosundaki karanlık ve oldukça kasvetli bir ambiyans yaratan koyu renkler, bunun yanında aynı şekilde karanlık yöne uçan kargalar; Gogh’un ruhundaki dehlizleri yansıtarak aslında bastırdığı yönlerini burada açığa çıkardığını söylememizi mümkün kılar. Bu eser sanatçının ölüm korkusunu, belki de sonuna yaklaşılan bir yaşamın içsel, dışsal tehditlerini temsil etmektedir. Carl Gustav Jung’a göre bu gölgeyle yüzleşmek, yani bastırdığımız kişiyi tanımak, kişinin kendini gerçekleştirmesi (individuation) için elzem adımlardandır. Van Gogh’un sanatını etkileyici kılan etkenlerden biri de budur. Çünkü o tablolarında kendini ararken, insanların da gölge yönlerine dokunarak cesaret aşılayan bir etkiye sahiptir. O, kendi gölgesiyle sanatı aracılığıyla açıkça yüzleşmiştir. Bastırmak yerine onu tuvaline taşımış; metaforlarla karga görüntülerine, bozkır yollarına, yıldızlara dönüştürmüştür. Van Gogh, kardeşi Theo’ya yazdığı mektuplardan birinde; “Eğer içimde bir şeyler kırılıyorsa, bu tuval üzerinde yeniden inşa edilebilir.” diyerek söz konusu durumdan söz etmiştir.
Van Gogh’un renk tercihlerini bireysel psikopatolojiden ziyade kollektif bilinçdışının arketipsel düzleminde ele alır. Eserlerinde çoğu zaman mavi renk, göksel olanla; sarı renk ise ilahi bir arayışla ilişkilendirilerek yorumlanmaktadır. Bu bağlamda Van Gogh’un sanatı, Jungiyen psikolojinin temelleriyle örtüşen biçimde, arketipik imgelerin ve evrensel sembollerin taşıyıcısıdır. Renkler burada yalnızca duygusal tepkilerin değil, aynı zamanda kültürel ve tarihsel katmanların da ifadesidir. Ayçiçeği yalnızca Van Gogh’un sevdiği bir çiçek değil; aynı zamanda güneşi temsilen, yaşam enerjisine karşılık gelmektedir. Sanatçının tablolarında görülen imgeler, bilinçdışındaki sembolik olarak belirli gölge yönleri tanımlayabilmektedir.
Van Gogh‘un ilk dönem resimlerine bakıldığı zaman yoğun bir şekilde mavi rengi ve kontrastının, özellikle insan portreleri ve detaylarında hâkim olduğu açıkça görülmektedir. Van Gogh’un sarı ve mavi gibi baskın renkleri, onun duygudurum dalgalanmalarının tuval üzerindeki dışavurumudur. Bakıldığı zaman mavi renk; İngilizce dilinde kederlenmek, depresyon gibi anlamlara karşılık gelirken, “feeling blue” olarak belirtilir. Mavi renk “Yıldızlı Gece” tablosunda yoğun şekilde kullanılır. Burada Van Gogh’un manik/depresif süreçleri açısından, depresif bir süreci temsil ettiği söylenebilir. Freud’un “yas ve melankoli” ayrımı açısından bakıldığında, Van Gogh’un sanatı, kaybedilmişlere ve anlam krizine dair bir yas süreci olarak da yorumlanabilir. Bu bağlamda mavi rengi gökyüzüyle ilgili olarak göksel açıdan ağırlıklı olarak gece tablolarında kullanan Van Gogh, bu durumdan mektuplarından birinde şöyle değinmiştir:
“Gece bana gündüzden daha canlı geliyor. Karanlığın içinde daha derin bir renk var, bir acı gibi içime işleyen.”
Kardeşi Theo’nun tavsiyesi üzerine bu dönemden sonra daha renkli resimler yapmaya başlayarak, renk teorisi doğrultusunda daha zıt renkleri bir arada kullandığı, özellikle sarı rengin hâkim olduğu tablolar oluşturduğu görülmektedir. Van Gogh, bipolar bozukluğun duygusal dalgalanmalarının bir parçası olan manik döneminde sanatsal üretkenliğinde artış yaşanırken, bu dönemde özellikle parlak ve canlı renklerden olan sarı tonlarına yöneldiği görülmektedir. Sarı; enerjik, parlayan, hayat dolu görünse de bir manik epizodun görsel ifadesi olarak değerlendirilir. Özellikle “Ayçiçekleri” tablolarında, sarı rengin kontrolsüz bir canlılığın ve zihinsel taşmanın izlerini taşır. Bu, bipolar bozukluk literatüründe sık rastlanan yaratıcı manik dönemlere denk düşer. Mektuplarından birinde, sarı rengin bir varoluşsal arayışın temsili olabileceğini de görmek mümkündür. Buna ilişkin olarak “Sarı bana tanrıyı düşündürüyor.” demiştir. Van Gogh için sanat çoğu zaman, ruhsal sağlığını koruma mücadelesinde bir kaçış ve destek mekanizması niteliğinde olmuştur. Van Gogh;
“Çizimlerimin henüz istediğim gibi olmaması benim için devamlı bir hayal kırıklığı kaynağı oluyor. Zorluklar gerçekten de çeşitli ve büyük, ve üstesinden bir anda gelinemez. Gelişmek bir tür madenci işi gibidir; beklendiği ve istendiği hızda ilerlemez, ama biri böyle bir görevin önünde dururken temel ihtiyaç sabır ve sadakattir. Aslında zorluklar hakkında pek düşünmem, çünkü insan eğer onları çok fazla düşünürse ya sersemler ya da rahatsız olur.”
O bu süreçte “sanatın iyileştirici gücünü” bizzat deneyimleyen ve bunu eserlerine yansıtan en güçlü figürlerden biri olmuştur. Van Gogh‘un; kardeşi Theo’dan amca olacağının, yeğeninin isminin ‘Vincent’ olacağının müjdesini aldıktan hemen sonra resmettiği tablosunda, açıkça aslında umudunun yeşermesini göstergesi olarak çiçek açan “Badem Ağacı”nı resmetmiştir.
Öte yandan Vincent Van Gogh’un sanat anlayışı, eserlerinde belirgin bir şekilde görülen psikolojik ve duygusal etkilerin yanı sıra, toplumsal sorunlara da derinlemesine bir bakış açısı sunmaktadır. Van Gogh, toplumdaki sınıfsal ayrım ve zor yaşam koşullarını da eserlerinde işlemiştir. Bu bağlamda Van Gogh; bulunduğu dönemin toplumsal hiyerarşisi ve yoksulluğuna yönelik, eleştirel bir bakış açısıyla resmettiği “Patates Yiyenler”, oldukça dikkat çekici bir eser niteliği taşımaktadır. Bunun izlerini kardeşi Theo’ya yazdığı mektuplarda görmek mümkün:
“Kişi güvenle, mantıklı bir şey yaptığının güvencesiyle, saban süren bir köylü gibi veya tırmık çeken arkadaşımız gibi yapmalı. Eğer birinin atı yoksa, kendi kendisinin atı olmalı.”
Vincent Willem Van Gogh, 37 yıllık yaşamının yalnızca 10 yılını resme ayırabilmiştir. Şimdilerde Van Gogh’u resimlerinde hâlâ görebiliyor, düşüncelerini ve duygudurumlarını anlayabiliyoruz. Varoluşsal sancıları ve bilinçdışını bu şekilde eserlerine yansıtarak gölge yönleriyle yüzleşme gayreti, anlam arayışları ve sembolize ettiği imgeleri… Zamansız eserleriyle günümüzde de birçok insan için kendisiyle yüzleşmesine ışık tutacak nitelikte.
KAYNAKÇA
Beaujean, Dieter (2005). Mini Sanat Dizisi Van Gogh, Literatür.
Freud, Sigmund (1995). Sanat ve Sanatçılar Üzerine, YKY.
Yıldırım, Ceren (2015). Resim Sanatında Renk Simgeciliği ve Van Gogh, Kocaeli Üniversitesi.
Van Gogh, V. (1996). Theo’ya Mektuplar (P. Kür, Çev.). Yapı Kredi Yayınları.
