İnsan dünyayı nasıl bir gözle görüyorsa diline de öyle yansır. Dil yalnızca anlatmaz aynı zamanda o dünyayı yeniden kurar. Günümüzde sosyal medyada artan linç kültürü de bireylerin iç dünyalarında taşıdığı öfke, utanç ve çatışmaların kolektif bir dile dönüşmüş halidir. Linç kültürü yalnızca kötü insanların yaptığı kötülük değil, kalabalığın içinde kaybolan bireylerin kendisiyle yüzleşmekten kaçarken başkasını hedef almasıdır.
Kolektif Şiddet ve Bireyin Sorumluluğu
Linç en temel anlamıyla bir kolektif şiddet biçimidir. Bireysel bir öfke patlaması olarak gerçekleşmemektedir. Kalabalık içinde örgütlenerek meşrulaştırılan bir saldırganlık biçimi olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu noktada önemli olan bireyin kalabalıkla kurduğu ilişkidir. Kalabalıktaki birey kendi ahlaki sorumluluğunun bir kısmını gruba yükler. Sadece kendisinin değil başkalarının da yapmış olduğu düşüncesi bireyin vicdani yükünü hafifletir. Bu şekilde kişi tek başına söyleyemeyeceği sözleri rahatlıkla dile getirebilir, tek başına yapamayacağı davranışları sergileyebilir.
Bastırılmış Duyguların Dışsallaştırılması
Ortaya çıkan öfke çoğu zaman hedef alınan kişiye yönelik değildir. Bireyin kendi içinde taşıdığı fakat baş edemediği duyguların dışsallaştırılmasıdır. Linç bu anlamda bir kriz semptomu olarak değerlendirilebilir. Toplumsal düzeyde bastırılmış öfke, eşitsizlik duygusu, adaletsizlik hissi ve değersizlik algısı uygun bir hedef bulunduğunda patlak verir. Aynı zamanda linç kültürü toplumsal kimliğin yeniden inşa edilme biçimlerinden biridir. Kalabalık kimi dışladığını ve kime karşı birleştiğini seçerek ‘biz’ duygusunu güçlendirir. Bu noktada linç yalnızca yıkıcı değildir; linç edenler açısından geçici bir rahatlama ve ahlaki tatmin hissi üretir. ‘Ben yanlışa karşı duruyorum’ inancı saldırganlığı meşrulaştırır ve öfke, adalet kılığına bürünerek normal gözükür.
Hak Arayışı ve Yıkıcı Linç Ayrımı
Linç kavramı her zaman olumsuz sonuçlara sebep olmamakta, bazı durumlarda toplumda görünmeyeni görünür yapmak ve farkındalık yaratmak açısından işlevsel olabilmektedir. Ancak bu yazıda ele alınan linç türü bağlamdan ve ölçülülükten kopmuş; bireyi veya grubu yok etmeye yönelik haksız ve yıkıcı linç türüdür. Hak arayışı ile haksız linç arasında ince bir çizgi vardır. Günümüzde bu çizgi gittikçe de incelmektedir. Bir davranışın eleştirilmesi, sorumluluk talep edilmesi ya da zarar gördüğünü duyurması doğal ve geçerli bir tepkidir. Ancak linç, eleştiriden farklı olarak düzeltmeye değil yok etmeye yöneliktir. Amaç hatayı tartışmak değil, kişiyi tamamen değersizleştirmektir. Hak arayışında ‘Ne oldu ve nasıl düzeltilir?’ sorusu vardır. Ancak linç ‘Sen kötüsün ve var olmamalısın.’ der. Bu yazıda bahsedilen linç türü, toplumsal tepkinin adalet arayışından koparak, kalabalığın içindeki bastırılmış öfkenin boşaltım alanına dönüştüğü yerdir.
Sosyal Medyada Büyüyen Linç Davranışının Psikolojik Kökenleri
Psikolojide projeksiyon terimi, bireyin kabul etmekte zorlandığı özellikleri başkalarına atfetmesi anlamına gelmektedir. Kişi kendi içindeki kıskançlık, değersizlik ve öfke gibi hislerle yüzleşmek yerine bu özellikleri başkasında görmekte ve ona saldırmaktadır. ‘Benim taşıyamayacağım duygular varsa bir günah keçisi seçmek beni rahatlatır.’ Bu düşünce çoğu zaman kalabalığın bastırdığı duyguların sembolü olarak hedef seçmeye ve linç etmeye sebep olmaktadır.
Linç davranışının birçok psikolojik sebebi vardır. Bunlardan biri haset ve kıskançlık duygusudur. Haset yalnızca başkasının sahip olduğu şeye imrenmek değil, aynı zamanda onun da sahip olmamasını istemektir. Sosyal medyada görünürlük arttıkça insanlar birbirlerinin hayatına fazyla tanıklık ederler ve bu durum kıyaslamayı ve yetersizlik duygusunu ortaya çıkarır. Linç ile bu rahatsız edici duygulardan geçici uzaklaşma sağlanabilir. Diğer sebebi ise utanç ve performans kültürüdür. Günümüzde birey sürekli nasıl göründüğünü düşünür. ‘Yanlış bir şey söylersem linç edilir miyim?’ , ‘Başkalarını rahatsız ediyor muyum?’ , ‘Yeterince doğru tarafta mıyım?’ kaygıları bireyi kendi benliğinden uzaklaştırır. ‘Ben ne hissediyorum?’ sorusunu sormak yerine ‘ Nasıl görünüyorum?’ sorusuna odaklanır. Bu kaygıyı geçici olarak bastırmak için de başkaları linç edilir. Linç davranışının başka bir sebebi de ahlaki tatmindir. ‘Yanlış olana karşı durdum, görevimi yaptım.’ Bu tarz hızlı karar verilmiş linçler bireye ahlaki tatmin sağlar.
Farkındalık ve Çözüm Yolları: Nasıl Daha iyiye Gideriz?
Linç kültürünü tamamen ortadan kaldırmak mümkün olmayabilir ancak etkisini azaltmak mümkündür. Öncelikle bireyin kendisiyle yüzleşmesi gerekir. Kişi kendi içindeki iyi olmayan tarafları tanıdıkça başkasının kötü tarafları kişiyi daha az tetikler. Kendini yeterince eleştirebilen biri başkası eleştirdiğinde o kadar sarsılmaz. Bu sebeple önce içsel farkındalık gereklidir. Diğer bir çözüm yolu olarak bir içeriği görünce yavaşlanabilir. Görür görmez tepki vermek yerine ‘Bu bilgi doğru mu? , Bağlamı ne? Kime ne zarar verir’ gibi sorular sorduktan sonra tepki vermek daha sağlıklı tepki verilmesini sağlayabilir. Dijital empati kurmayı öğrenebiliriz. Ekranların arkasında da bir insan olduğunu hatırlayıp, her insanın geçmişi, kırılganlığı ve sınırı olduğunu kabul edebiliriz. Ve çok önemli olan eleştiri ile saldırı arasındaki farkı anlamaktır. Eleştiri dönüştürmeye yöneliktir, ancak saldırı, linç, yok etmeye yöneliktir. Bu ayrımı öğrenmek en önemli adımlardan biridir.
Linç kültürü kalabalığın içindeki bireyin kendisinden kaçma halidir. Sosyal medya bu kaçışı kolaylaştırır ancak sorunu çözmez. Daha sağlıklı bir dijital alan için bireyin önce kendisiyle kurduğu ilişkiyi düzeltmesi gerekmektedir. Birey kendi içindeki öfkeyi tanıdıkça başkasını öfkeyle linç etme ihtiyacı o kadar azalır.
Kaynakça
Nisbet, L. (2021). Sosyal medyada linç kültürü (Master’s thesis, Marmara Universitesi (Turkey).
