Bağımlılık, bireyin toplumsal hayatını ve psikolojik durumunu olumsuz yönde etkileyen bireyin kullandığı alkol, madde, nesne ya da gerçekleştirdiği bir eylemin üzerindeki kontrolünü kaybetmesi olarak tanımlanır (Ertunç, 2019). Bununla birlikte bağımlılık kavramı, bireyin gelişiminde sosyal, çevresel ve genetik unsurların yol oynadığı, uzun süre süregelmekte olan bir beyin hastalığı olarak tanımlanmaktadır (Kiefer vd., 2003). Bağımlılık ilk zamanlar sadece uyuşturucu ve alkol gibi maddeler ile ilişkilendirilirken günümüzde bazı davranış örüntülerini de içine almaktadır (Karim ve Chaudhri, 2012). Preyde ve Adams (2008) tarafından bağımlılık davranışsal aynı zamanda da biyolojik bir bozukluk olarak tanımlanmıştır. Bağımlılık kavramı genel olarak bireylerin aklına ilk olarak sigara, uyuşturucu ve alkol gibi bağımlılık yapıcı maddeleri getirmektedir. Ancak bunlar dışında başka davranışsal bağımlılıklar da bulunmakta olup (Ögel, 2017) ve söz konusu bu davranışsal bağımlılıklar geniş bir yelpaze oluşturmaktadır (Aksoy, 2010). Ögel (2017) göre davranışsal bağımlılıklar; dijital oyun bağımlılığı, egzersiz bağımlılığı, seks bağımlılığı, alışveriş bağımlılığı, internet bağımlılığı ve kumar bağımlılığı olarak tanımlanmaktadır.
Kumar bağımlılığı; insanların kişilerarası ilişkilerini, iş yaşamlarını, aile içi ilişkilerini ve ruhsal durumunu olumsuz yönde etkileyerek olumsuz sonuçlara neden olmasına karşın bu davranışın sürdürülmesi ile karakterize edilen bir dürtü kontrol bozukluğu ve bir davranış bağımlılığı olarak tanımlanmaktadır (Aksoy, 2010). Davranışsal bağımlılık türleri içinde önemli bir yere sahip olan kumar; belirli bir miktar para karşılığında oynanan, kişinin şansına bağlı olarak bireye maddi anlamda kazanç veya kayıp sağlayan bir eylemdir (Adams ve Rollings, 2014). Potenza ve ark. (2002) kumar bağımlılığını, bireyin kendisi için değere sahip bir şeyi daha değerli olan başka bir şeyi elde etme ümidi ile riske atması olarak tanımlanmıştır. Birçok toplumda kumar, boş zamanı değerlendirme aktivitesi veya bir tür eğlence aracı olarak değerlendirilirken patolojik seviyeye ulaştığında hem sosyal hem de bireysel olmak üzere birçok probleme sebep olmaktadır (George vd., 2016). Rizeanu (2014) kumar bağımlılığını, kişinin olumsuz sonuçlarına rağmen kumar oynama davranışını sürdürmesi, bireyin kendini kontrol edememesi ve sürekli kumarla uğraşması ile tanımlanan zihinsel bir hastalıktır.
Kumar bağımlılığı, yalnızca bireyi değil aynı zamanda toplumu da olumsuz şekilde etkileyerek birçok psikososyal sorunu beraberinde getirmektedir. Bireysel açıdan intihar girişimlerine, okul ve iş yaşamında başarısızlıklara, depresyona, kişilerarası ilişkilerin bozulmasına, iş hayatında maddi kayıplara, aile içi çatışmalara ve boşanmalara ve ebeveyn ihmali gibi olumsuz durumlara neden olmaktadır (Ögel, 2015). DSM-5’de ise (2013) “Madde ile ilişkili bozukluklar ve bağımlılık bozuklukları” kategorisi ve “Madde ile ilişkili olmayan bozukluklar” başlığında yer alan ve on iki aylık bir süre içerisinde kriterlerden en az dördü ile kendini gösteren, klinik açıdan işlevsellikte bozulmaya ya da belirgin bir sıkıntıya yol açan sorunlu kumar oynama davranışının kriterleri şunlardır: Giderek artan para harcama davranışı, kumardan uzak kalınan zamanlarda öfke ya da huzursuzluk hissetme, başarısız bırakma girişimleri, zihnin devamlı kumar ile meşgul olması, sıklıkla sıkıntı duyarken kumar oynama davranışı, parayla kumar oynayıp kaybettiğinde, geri kazanabilmek için tekrardan oynama davranışı, kumar oynama davranışını gizlemek amacıyla yalana başvurmak, bireyin kumar oynama sebebiyle iş hayatını, eğitimini ya da önemli bir ilişkisini tehlikeye atmış veya kaybetmiş olması, birey içine düştüğü çaresiz maddi durumdan kurtulmak için başkalarından maddi kaynak beklentisine girer.
Kumar bağımlılığı alanında yapılan çalışmalar, olumlu olmayan duygusal durumların kişilerin kumar oynamaya yönelik motivasyonunu arttırabildiğini ortaya koymuştur (Lee vd., 2007; Takamatsu ve Martens, 2016). Depresif belirtiler gösteren kişilerin, problemlerinden uzaklaşmak için kumar oynadıkları tespit edilmiştir (Wood ve Griffiths, 2007). Kumar oynama davranışında motivasyonel nedenlerin dışında cinsiyet, yaş, kişilik özellikleri, genetik yatkınlık ve kalıtımsal özellikler, toplumsal özellikler, aile yapısı, alkol ve madde kullanımı ve psikopatoloji de etkili olabilmektedir. Örneğin; patolojik kumar oynama ile kişilik özellikleri arasındaki ilişki incelendiğinde; heyecan arama, risk alma, antisosyal kişilik örüntülerinin ve dürtüselliğin patolojik kumar oynama ile arasında bir ilişki olduğunu tespit edilmiştir (Vitaro vd., 1997; Coventry ve Constable, 1999; Petry ve Casarella, 1999; Perty, 2000).
Kumar Bağımlılığının Yol Açtığı Akıl Sağlığı Sorunları
Kumar bağımlılığı, bireyin yaşamını olumsuz yönde etkileyen psikolojik bir rahatsızlık olmakla birlikte neden olduğu tahribat nedeni ile pek çok ruh sağlığı problemini de neden olmaktadır (Arısoy, 2009). Bu ruh sağlığı problemlerinden stres, kumar oyna durduğunda ortaya çıkan öfke, huzursuzluk ve huzursuzluğu kontrol etmede yaşanan başarısız çabalar, obsesif bozukluk, yoksunluk belirtileri, cinsel işlev bozuklukları, depresyon, paranoya, uyku bozuklukları, intihar girişimleri ve alkol, sigara vb. bağımlılıklara kolaylıkla geçiş sağlamaktadır (Ögel, 2015). Pertry ve Kiluk (2002) yaptıkları araştırmalarında, kumar bağımlılığı ile intihar düşüncesi ve intihar girişimi arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki olduğunu tespit etmişlerdir. Kerber ve ark. (2008) yapmış olduğu bir araştırma sonucunda kumar bağımlısı kişilerin %25,5’inin komorbid kaygı bozukluğuna sahip olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Baydil (2019) ise patolojik olarak kumar oynama davranışı gösteren bireylerin yaygın anksiyete bozukluğuna sahip olduklarını tespit etmiştir. Linden ve ark.’nın (1986) yaptıkları bir çalışmada 37- 70 yaşlar arasındaki 25 patolojik kumarbaz ele alınmış ve bu bireylerin tanı durumları ve aile öyküleri incelenmiş ve majör duygusal bozukluk ile patolojik kumar oynamanın istatistiksel olarak anlamlı bir ilişkiye sahip olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Westphal ve Johnson’un (2003) kumar oynama bozukluğu için tedavi gören bir örneklem grubu ile yaptığı çalışma sonucunda; kadın bireylerde (%32), erkek bireylere (%21) oranla daha yüksek oranda bir veya iki komorbid bozukluğun görüldüğü sonucuna ulaşmışlardır.
Sonuç ve Öneriler
Bu çalışma sonucunda açıkça görülüyor ki kumar bağımlılığı sadece alkol veya madde kullanımıyla sınırlı olmayan, nörobiyolojik, genetik ve çevresel faktörlerin etkileşimiyle gelişen çok boyutlu bir beyin hastalığıdır. DSM-5 tanı kriterlerinde de belirtildiği üzere, kumar oynama bozukluğu sadece maddi bir kayıp süreci değil; bireyin dürtü kontrolünü kaybettiği, zihninin sürekli bu eylemle meşgul olduğu ve işlevselliğinin klinik düzeyde bozulduğu patolojik bir tablodur. Bununla birlikte yalnızca bireysel değil toplumsal farkındalık da oluşturmak gerekmektedir. Örneğin psikoeğitim çalışmalarının yaygınlaştırılması, erken tanı ve risk tarama uygulamalarının sistematik hale getirilmesi, tedaviden sonraki süreçte de bireyleri takip etmek tedavi ve tedavi sonrası koruma sürecine katkı sağlayacaktır. Tüm bunlarla birlikte bu bağımlılık türünün yaygınlaşmasının önüne geçmek için ise kumar temalı reklamların engellenmesi, bahis ve benzeri davranışlar için kullanılan internet sitelerinin denetlenmesi gibi önleme çalışmaları bağımlılığın yaygınlaşmasının önüne geçecektir.
Kaynakça
Aksoy, A. (2010). Diğer bağımlılıklar. Sigara alkol ve madde kullanım bozuklukları: tanı, tedavi ve önleme. İstanbul: Yeniden Yayınları. Altıntaş, M. (2018). Kumar oynama bozukluğu tanısı olan hastalarda, anksiyete, depresyon, ruminasyon ve dürtüsellik. Çukurova Medical Journal. 43(3), 624-633. Arısoy, Ö. (2009). İnternet bağımlılığı ve tedavisi. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 1(1), 55-67. Baydil, B. (2019). Akdeniz ve Ege bölgesi’nde kumar bağımlılığının psikolojik semptomlarla olan ilişkisinin incelenmesi (Yüksek Lisans Tezi) Üsküdar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul. Black, D. W., Monahan, P. O., Temkit, M. H., & Shaw, M. (2006). A family study of pathological gambling. Psychiatry Research, 141(3), 295-303. Chun, J., Cho, S., Chung, I. J., & Kim, S. (2011). Economic and psychosocial impact of problem gambling in South Korea. Asian Journal of Gambling Issues and Public Health, 2(1), 29-38. Coventry, K. R., & Constable, B. (1999). Physiological arousal and sensation‐ seeking in female fruit machine gamblers. Addiction, 94(3), 425-430. Ertunç, S. (2019). Alkol ve madde bağımlılığı tedavisi gören bireylerin görüşlerine göre serbest zaman aktivitelerinin alkol ve madde bağımlılığı tedavi sürecindeki rolü (Yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi, Ankara. Fong, T. W. (2005). The biopsychosocial consequences of pathological gambling. Psychiatry, 2, 22-30. George, S., Jaisoorya, T. S., Nair, S., Rani, A., Menon, P., Madhavan, R., … & Petry, N. M. (2016). A cross-sectional study of problem gambling and its correlates among college students in South India. BJPsych open, 2(3), 199-203. Güriz, S. O., Ekinci, A., ve Türkçapar, M. H. (2012). Bir patolojik kumar hastasının bilişsel davranışçı terapisi. Bilişsel Davranışçı Psikoterapi ve Araştırmalar Dergisi, 1, 105-112. Hakansson, A., & Karlsson, A. (2020). Suicide attempt in patients with gambling disorder associations with comorbidity ıncluding substance use disorders. Front Psychiatry, 16 (11), 533-593. Hraba, J., & Lee, G. (1996). Gender, gambling and problem gambling. Journal of Gambling studies, 12(1), 83-101. Irmak, A.Y. ve Erdoğan, S. (2016). Ergen ve genç erişkinlerde dijital oyun bağımlılığı: Güncel bir bakış. Türk Psikiyatri Dergisi, 27, 1-11. Kaggwa, M. M., Muwanguzi, M., Nduhuura, E., Kajjimu, J., Arinaitwe, I., & Rukundo, G. Z. (2021). Suicide among Ugandan university students: Evidence from media reports for 2010–2020. BJPsych International, 18(3), 63-67. Karim, R., & Chaudhri, P. (2012). Behavioral addictions: An overview. Journal of psychoactive drugs, 44(1), 5-17. Kerber, C. S., Black, D. W., & Buckwalter, K. (2008). Comorbid psychiatric disorders among older adult recovering pathological gamblers. Issues in Mental Health Nursing, 29(9), 1018- 1028. Kiefer, F., Jahn, H., Tarnaske, T., Helwig, H., Briken, P., Holzbach, R., … & Wiedemann, K. (2003). Comparing and combining naltrexone and acamprosate in relapse prevention of alcoholism: a double-blind, placebo-controlled study. Archives of general psychiatry, 60(1), 92-99. Lee, H. P., Chae, P. K., Lee, H. S., & Kim, Y. K. (2007). The fivefactor gambling motivation model. Psychiatry Res, 150 (1), 21-32. Linden, R. D., Pope, H. G., & Jonas, J. M. (1986). Pathological gambling and major affective disorder: preliminary findings. The Journal of Clinical Psychiatry, 47(4), 201-203. Namrata, R., & Oei, T. P. S. (2009). Factors associated with the severity of gambling problems in a community gambling treatment agency. International Journal of Mental Health and Addiction, 7(1), 124–137. Ögel, K. (2015). Bağımlı aileleri için rehber kitap: alkol, uyuşturucu, bilgisayar, sigara ve diğer bağımlılıkları olanların yakınlarına bilgiler. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. Ögel, K. (2017). Bağımlılık ve tedavisi temel kitabı. İstanbul: Yalın Yayıncılık. Petry, N. M., & Casarella, T. (1999). Excessive discounting of delayed rewards in substance abusers with gambling problems. Drug and alcohol dependence, 56(1), 25-32. Petry, N., & Kiluk, B. (2002). Article funding ınformation suicidal ıdeation and suicide attempts in treatment-seeking pathological gamblers. J Nerv Ment Dis. 190 (7), 462–469. Preyde M., Adams, G., (2008). Foundations of Addictive Problems: Developmental, Social and Neurobiological Factors. C.A. Essau (Ed), in Adolescent Addiction: Epidemiology, Assessment and Treatment, USA: Elsevier. Pınarcı, G. (2014). Üniversite öğrencilerinde kumar oynama, patolojik kumar bağımlılığı ve ilişkili karakter özellikleri. (Yüksek Lisans Tezi) Ege Üniversitesi, Madde Bağımlılığı Toksikoloji ve İlaç Bilimleri Enstitüsü, İzmir. Potenza, M. N., Fiellin, D. A., Heninger, G. R., Rounsaville, B. J., & Mazure, C. M. (2002). Gambling. Journal of General Internal Medicine, 17(9), 721-732. Rizeanu, S. (2014). The efficacy of cognitive-behavioral intervention in pathological gambling treatment. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 127, 626–630. Swanton, T. B., & Gainsbury, S. M. (2020). Gambling-related consumer credit use and debt problems: A brief review. Current Opinion in Behavioral Sciences, 31(17), 21-31. Takamatsu, S. K, Martens, M. P., & Arterberry, B. J. (2016). Depressive symptoms and gambling behavior: Mediating role of coping motivation and gambling refusal self-efficacy. J Gambl Stud, 32(2), 535-546. Uzbay, İ. T. (2015). Madde bağımlılığı: Tüm boyutlarıyla bağımlılık ve bağımlılık yapan maddeler. İstanbul: İstanbul Tıp Kitabevi. Vitaro, F., Arseneault, L., & Tremblay, R. E. (1997). Dispositional predictors of problem gambling in male adolescents. The American journal of psychiatry, 154(12), 1769-1770. Yaman, Ö. M., ve Karaman, H. (2020). Sosyal hizmetin bağımlılık alanındaki rolü. Zavalsız, Y.S. Sosyal Hizmet ve Bütün Yönleriyle Bağımlılık El Kitabı, Ankara: Grafiker Yayınları, 299-318. Westphal, J. R., & Johnson, L. J. (2003). Gender differences in psychiatric comorbidity and treatment-seeking among gamblers in treatment. Journal of Gambling Issues, 8(12), 1-15. Wood R.T., & Griffiths M. D. A. (2007). Qualitative investigation of problem gambling as an escape-based coping strategy. Psychol Psychother, 80(1), 107-125. Wong, P. W., Cheung, D. Y., Conner, K. R., Conwell, Y. & Yip, P. S. (2010). Gambling and completed suicide in Hong Kong: A review of coroner court files. The Primary Care Companion for CNS Disorders, 12(6), 1-7. Wood, R. T. A., & Griffiths, M. D. (2007). A qualitative investigation of problem gambling as an escape-based coping strategy. Psychology and Psychotherapy: Theory, Research and Practice, 80(1), 107–137. Zimmerman, M., Chelminski, I., & Young, D. (2006). Prevalence and diagnostic correlates of dsm- ıv pathological gambling in psychatric outpatients. Journal of Gambling Studies, 22, 255-262.
