Kurduğumuz sosyal ilişkiler ve hayat tarzımız özgür irademiz kadar çevresel koşullardan da etkileniyor olabilir mi? İnsan türünün son derece garip ve karmaşık görünen davranış örüntülerinin ardında aslında kulağa o kadar da mantıksız gelmeyen bazı evrimsel nedenler olabilir mi? Yaşam Öyküsü Kuramı tam da bu noktada deneysel ve görgül verilerle desteklenen bazı açıklamalar getiriyor.
Gelişme
Bazen insanların pek de rasyonel görünmeyen davranışları olduğunu düşünmüşsünüzdür. Örneğin fakir, geri kalmış, iç savaşta veya saldırı altında olan ülkelerdeki yüksek doğum oranlarını anlamlandıramamış olabilirsiniz. Kaynakların kısıtlı olduğu ve geleceğin öngörülemediği durumlarda kaynak talep eden boğazları arttırmanın makul olmadığını düşünmek pek de irrasyonel bir şey değil. Peki size bu durumun aslında o kadar da mantıksız bir tercih olmayabileceğini söylesem.
Yaşam öyküsü kuramı insanın sahip olduğu enerji ve kaynakların kısıtlı olduğunu ve yaşam içerisindeki enerji değiş-tokuşu stratejilerinin kişinin içine doğduğu veya içerisinde bulunduğu çevresel şartlardan doğrudan etkilendiğini iddia eder. Bu stratejiler, evrimsel biyolojide ve psikolojide kapsayıcı uygunluk olarak tanımlanan canlının yaşamının ve neslinin devamını sağlamak adına uygulayabileceği hayatta kalmaya yönelik yatırımlar ve üremeye yönelik yatırımlar olmak üzere iki temel stratejidir. Bu iki temel strateji değiş-tokuş stratejileri olarak adlandırılan üç strateji altında açıklanabilir. Bunlar üreme zamanı olarak şimdiye karşı gelecek, yavruların niteliğine karşı niceliği ve çiftleşmeye karşı ebeveyn bakımıdır.
Üreme Zamanı Olarak Şimdiye Karşı Gelecek
Ergenlikle beraber cinsel potansiyele kavuşan bireylerin sahip oldukları şartlara bağlı olarak üremeyi gelecek bir tarihe ertelemeye ve kaynaklarını hayatta kalmak veya daha da arttırabilecekleri bir olasılıkta değerlendirmeleriyle açıklanabilecek bu değiş-tokuş stratejisine örnek olarak modern toplumlarda evlilik yaşının bireylerin eğitim ve iş hayatlarına daha fazla kaynak ayırmasına bağlı olarak ilerlemiş olması düşünülebilir.
Yavruların Niteliğine Karşı Niceliği
Bu değiş-tokuş stratejisi belirsizliğin fazla olduğu ve yavruların hayatta kalma olasılığının yüksek olmadığı durumlarda daha fazla yavru sahibi olmayı seçmeyle karakterize bir şekilde kaynakların dağıtıldığı ve yavruların niteliğine pek önem verilmediği bir stratejidir.
Çiftleşmeye Karşı Ebeveyn Bakımı
İçinde bulunduğu popülasyonun ekolojik durumuna göre yoğun nüfuslu, öngörülebilir ve durağan özellikler gösteren popülasyonlarda ebeveyn bakımının kapsayıcı uygunluğu arttırken; aksi özelliklere sahip olan seyrek nüfuslu, belirsizliğin yüksek olduğu ekolojik şartlara sahip popülasyonlarda çiftleşme davranışına ayrılan kaynakların daha fazla olması kapsayıcı uygunluğu arttırır.
Hızlı ve Yavaş Yaşam Stratejileri
Bu stratejileri daha kapsayıcı iki strateji altında toplamak mümkün. Bu stratejilerden ilki belirsizliğin ve stres faktörlerinin fazla olduğu ekolojik koşullarda evrimsel perspektiften daha avantajlı bir strateji olan; ebeveyn bakımı ve yavruların niteliğinden ziyade kaynaklarını üremeyi ertelemeden çiftleşme davranışına daha fazla ayırmaya ve yavru sayısını arttırmayla karakterize hızlı yaşam stratejisidir. İkincisi ise daha stabil ve öngörülebilir stres faktörlerinin az olduğu, kaynakların ebeveyn bakımına ve yavruların niteliğine ayrıldığı yavaş yaşam stratejisidir. Primat akrabalarıyla kıyaslandığında insan türü yavaş yaşam stratejisini en fazla kullanan türdür.
Yaşam Öyküsü Kuramı ne Kadar Güçlü?
Yapılan pek çok deney yaşam öyküsü kuramının öngörüleriyle uyum göstermekte. Belirsiz ve kaotik çevresel şartların kişilerin neredeyse hayatının her alanında hızlı yaşam stratejilerini izlemesini yordadığı gözlenmekte. Yapılan bir deneysel çalışmada erkek katılımcılara eşik altı ve eşik üstü düzeyde ölümlülüğün hatırlatılmasının cinsel görsellere karşı fizyolojik uyarılmayı arttırdığı gözlenmiştir.
Yapılan başka bir deneysel çalışmada ise kaynakların daha fazla bulunduğu çevrede büyüyenlere kıyasla kaynakların daha az olduğu çevrede büyüyen katılımcılarda ölümlülüğün hatırlatılmasının gelecekten ziyade şu ana daha fazla önem verme, ödüller için daha fazla risk alma ve üremeye yönelik kararların hayatın daha erken dönemlerine konumlandırıldıkları gözlenmiştir. Yine yapılan benzer bir deneysel çalışmada katılımcıların belirsizlik artışında haz erteleme seviyelerinin düştüğü ve anlık ama düşük seviyeli ödüllerin daha fazla tercih edildiği gözlemleniyor.
Sonuç
Bütün bu bilgiler ışığında değerlendirildiğinde belirsizliğin yüksek olduğu ve güvenli bir geleceği öngörmenin zor olduğu (Yoğun İsrail saldırıları altındaki Filistin halkı) veya kaynak problemlerinin yaşandığı ve yavruların niteliğinden ziyade niceliğinin önemsendiği (sahra altı Afrika ülkeleri, ekonomik ve sosyal olarak dezavantajlı topluluklar) ülkelerde veya topluluklarda kuramın öngördüğü şekilde gözlemlediğimiz hızlı yaşam stratejisinin akıl dışı ve ahlaki bir problemden ziyade evrimsel perspektifte uyum başarısını arttıran son derece mantıklı bir strateji olduğunu söylemek yanlış olmaz.
Çocuklarınızın sizin kontrol edemeyeceğiniz bir takım faktörler (örneğin içinde bulunduğu sırada hastanenin veya okulunun bombalanması) yüzünden hayatta kalma şansı son derece az ise bu durumda onların niteliğiyle ilgilenmek neslinizin varlığını sürdürmesine bir katkı sağlamak bir yana, sahip olduğunuz kısıtlı kaynağınızı da kaybetmenize sebep olabilir. Yaşam öyküsü kuramı ilk bakıldığında tuhaf, irrasyonel ve ahlaki olarak problemli gibi görünen bazı davranış örüntülerinin çevresel şartların etkisini göz önünde bulundurulduğunda pek de öyle olmadığını deneysel ve görgül verilerden destek alarak açıklamakta son derece başarılı görünüyor.
