Hayatımızda her şey değişim, yenilik ve akış halindedir: çevremiz, çevremizdeki nesneler, yaşam koşullarımız, bedenlerimiz ve hatta beynimiz bile. Beynin yaşam boyunca çevresel koşullara, öğrenmeye, deneyimlere, uyum sağlayabilmesine; yapısını ve işleyişini bunlara bağlı olarak değiştirebilme kapasitesine nöroplastisite denir. Beyin bunları yaparken yeni sinir yolları oluşturabilir, var olan bağlantıları zayıflatabilir ya da güçlendirebilir. Herhangi bir beceride alışkanlık kazanmamız, yeni bir şey öğrenmemiz bununla ilgilidir.
Nöroplastisite kavramını beynin esneklik yeteneği olarak açıklamak yanlış olmaz. Beynimizin bu işleyiş yeteneğini bir balona benzetebiliriz. Balon içine hava girdikçe nasıl genişlerse beynimiz de yeni şeyler öğrendikçe gelişir ve uyum yeteneği artar. Çocukluk döneminde bu durum daha üst düzeyde olsa da yaşımız kaç olursa olsun bu mekanizma işlemeye devam eder. Yeni bir uyaranla karşılaştığımızda sinir sistemimizde yeni bir sinir ağı oluşur ve yeni nöronlar devreye girer. Yani hayatımızın her döneminde yeni bir şey öğrenebilir yeni beceriler kazanabiliriz. Öyle ki “Öğrenmenin yaşı yoktur.” sözünü bu kavram tam anlamıyla açıklamaktadır. Beynimizde böyle bir yetenek varken pek çoğumuz potansiyelimize haksızlık ediyor olabiliriz.
Neden Yeni Bir Şey Öğrenirken Zorlanırız?
İlk olarak, beyin daha önce sık kullanılan sinir yollarını enerji açısından daha verimli olduğu için korumaya çalışır. Yeni bir şey öğrenirken yeni sinaptik bağlantılar oluştuğundan diğer zamanlara göre beynin enerji kullanımı artar bu da beyin için konfor alanı dışına çıkmak anlamına gelir. İkinci bir neden ise yeni oluşan sinir ağları zayıf ve güçsüzdür bu nedenle hata yapma olasılığımız daha yüksektir. Hata yapmak motivasyonumuzu düşürebilir ama unutmamalıyız ki bu doğal bir süreçtir ve tekrar ettikçe sinir ağları güçlenerek zorlanma hissi azalır. Üçüncü bir neden şudur: Yeni olan doğası gereği belirsizlik içerir beynimiz bilinene yönelmek ister belirsizliği sevmez bu da stresin artmasına yol açar ve öğrenmeyi doğrudan olumsuz etkiler. Ancak tüm bu nedenler hiçbir engel teşkil etmez çünkü beynimize başta yabancı gelen davranış kısa süre sonra basit bir alışkanlık haline gelir ve o davranış otomatikleşir. Beynimizin görevi budur yani tekrar edilen davranışta uzmanlaşmaktır.
Nöroplastisiteyi Güçlendiren Etkenler
Nöroplastisiteyi en çok güçlendiren şey beynin biraz zorlanmasıdır. Örneğin yeni bir dil öğrenmek, bir müzik aleti çalmayı öğrenmek, bulmaca çözmek, örgü örmeyi öğrenmek, okuduğumuz türün dışında kitaplar okumak (özellikle kurgu), stratejiye dayalı oyunlar oynamak tüm bunları ilk kez deneyimlediğimizde zorlanırız ancak bu zorlanma yetersizlik değil beynimizin yeni bir şey öğrenmek için çabaladığının göstergesidir. Kısacası alışılmışın dışına çıkmak beynin tasarruf modunun dışına çıkması demektir bu da beyni yeniden yapılanmaya teşvik eder.
İyi bir uyku düzeni de sinir yollarının güçlenmesini sağlar özellikle gece 23.00-02.00 arasında uyuyor olmak kaliteli ve verimli bir uyku sağlar gün içinde yaşanılanlar uyku halindeyken anlamlandırılır ve sindirilir ve düzenlenir. Yeterince dinlenmeyen bir zihin, değişime açık olmakta zorlanır. Bedenimizi hareket halinde tutmak beynimize “yenilenebilirim” mesajını verir. Düzenli olarak spor yapmak sadece kaslarımızı değil bilişimizi de aktif hale getirir. Dans etmek de etkili bir yöntemdir. En basitinden haftada üç gün yürüyüş yapmak bile zihnimizi arındırır, canlandırır ve daha berrak düşünmemizi sağlar.
Sosyal etkileşim beynin bilişsel, duygusal ve dilsel ağlarını aynı anda çalıştırır. Empati kurma, karşılıklı anlam üretme ve yorumlama süreçleri, beynin esnekliğini artıran uyarımlar sağlar. Mesajlaşmak veya telefonda konuşmak yerine özellikle yüz yüze kurulan ve farklı bakış açılarını içeren iletişimler zihnin gelişiminde önemli bir yer tutar. Anlaşıldığını hissetmek, düşüncelerini paylaşmak dinlendirici olabilir. Aynı zamanda öğrendiğimiz bilgileri başkalarına anlatmak da anlamlandırma becerimizi geliştirir.
Stresle kurulan ilişki doğrudan zihnin savunma mekanizmasını etkiler sürekli tetikte olma hali beynin plastisiteyle ilişkili bölgelerinde işlev kaybına yol açabilir. Bu yüzden stres yönetimi oldukça önemlidir. Kaygı düzeyimizi korumak için nefes egzersizleri, farkındalık meditasyonu yapmak faydalıdır. Duygularımızı bastırmak yerine adlandırmak neyi neden hissettiğimizi düşünmek hatta gerekirse yazmak stresi azaltmaya yardımcı olur.
Sanat, beynin alışılmış kalıplarını yumuşatır. Zihin sanatla birlikte dolaşır ve keşfeder. Burdaki sanattan kastımız profesyonel bir ressam veya yazar olmak değil kendimizce kurguladığımız herhangi bir öykü, içimizden geçenleri yansıttığımız herhangi bir şiir yazmak veya çizdiğimiz herhangi bir resim olabilir. Bunları yaparak beynimizin duygusal yükü düzenlemesine yardımcı olabiliriz.
En önemlisi ise kişinin kendine olan inancı, gelişim odaklı düşünmesidir. Sabit bir benlik algısı, yeni deneyimlerden kaçınmaya yol açar. “Ben böyleyim” demek zihni kapatırken “henüz öğrenmedim” demek açık bir kapı bırakır. Potansiyelin hayata geçmesi, kişinin buna izin vermesiyle mümkündür. Kişisel gelişim, mucizevi bir dönüşüm değil; küçük, istikrarlı ve bilinçli adımların toplamıdır. Beyin bu adımları kaydeder ve zamanla, kişi bir gün dönüp baktığında fark etmeden değiştiğini gözlemler.
