Nörogelişimsel bozukluklar, bireyin bilişsel, sosyal ve duygusal gelişim süreçlerini etkileyen önemli sağlık alanlarından biridir. Bu bozukluklar içerisinde yer alan Asperger sendromu, özellikle sosyal iletişim ve etkileşim alanlarında yaşanan güçlüklerle dikkat çekmektedir. Uzun yıllar boyunca ayrı bir tanı kategorisi olarak ele alınan Asperger sendromu, günümüzde Tanısal ve İstatistiksel Ruhsal Bozukluklar El Kitabı'nın beşinci baskısı (DSM-5) ile birlikte Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) içerisinde değerlendirilmektedir. Bununla birlikte, hem akademik çalışmalarda hem de toplumdaki kullanımda "Asperger sendromu" kavramı hâlen yaygın biçimde kullanılmaya devam etmektedir.
Giriş
Asperger sendromuna sahip bireyler çoğunlukla normal veya normalin üzerinde bilişsel kapasiteye sahip olmalarına rağmen sosyal ilişkiler kurma, duyguları anlama ve sosyal ipuçlarını yorumlama konusunda çeşitli güçlükler yaşayabilmektedir. Bu durum bireyin eğitim yaşamını, aile ilişkilerini, arkadaşlık süreçlerini ve mesleki uyumunu etkileyebilmektedir. Bu nedenle Asperger sendromunun erken dönemde fark edilmesi ve uygun psikososyal desteklerin sağlanması büyük önem taşımaktadır.
Temel Çerçeve
Asperger Sendromunun Tarihçesi
Asperger sendromu ilk olarak 1944 yılında Avusturyalı çocuk doktoru Hans Asperger tarafından tanımlanmıştır. Asperger, bazı çocukların normal zekâ düzeyine sahip olmalarına rağmen sosyal etkileşimde belirgin güçlükler yaşadıklarını, sınırlı ilgi alanlarına sahip olduklarını ve alışılmışın dışında davranış örüntüleri sergilediklerini gözlemlemiştir.
Değerlendirme
Uzun yıllar boyunca yeterince tanınmayan bu durum, özellikle 1980'li yıllardan sonra daha fazla araştırılmaya başlanmıştır. DSM-IV'te ayrı bir tanı kategorisi olarak yer alan Asperger sendromu, 2013 yılında yayımlanan DSM-5 ile birlikte Otizm Spektrum Bozukluğu çatısı altında değerlendirilmiştir. Bunun temel nedeni, otizm ve Asperger sendromu arasındaki sınırların kesin olarak belirlenmesindeki güçlüklerdir.
Asperger Sendromunun Temel Özellikleri
Asperger sendromunun en belirgin özelliği sosyal iletişim ve etkileşim alanındaki güçlüklerdir. Bireyler çoğu zaman başkalarının duygu ve düşüncelerini anlamakta zorlanabilirler. Sosyal kuralları sezgisel olarak öğrenmek yerine bunları belirli kalıplar şeklinde öğrenme eğiliminde olabilirler.
Sosyal İletişim Güçlükleri
Asperger sendromuna sahip bireyler;
Göz teması kurmakta zorlanabilirler. Karşılıklı sohbeti sürdürmede güçlük yaşayabilirler. Mizah, ironi ve mecazları anlamakta zorlanabilirler. Başkalarının yüz ifadelerini ve beden dilini yorumlamada yetersizlik gösterebilirler. Arkadaşlık ilişkileri kurmakta ve sürdürmekte zorlanabilirler.
Bu bireyler çoğu zaman sosyal ilişki kurmak istemelerine rağmen nasıl ilişki başlatacaklarını veya sürdüreceklerini bilemeyebilirler. Bu durum zaman zaman yalnızlık, dışlanmışlık hissi ve düşük benlik saygısına yol açabilmektedir.
Sınırlı İlgi Alanları ve Tekrarlayıcı Davranışlar
Asperger sendromunda belirli konulara yoğun ilgi duyma sık görülen bir özelliktir. Bazı bireyler trenler, astronomi, matematik, bilgisayar sistemleri, haritalar veya belirli koleksiyonlar gibi konulara olağanüstü düzeyde ilgi gösterebilirler.
İlgi alanlarının yoğunluğu bazen bireyin günlük işlevselliğini etkileyebilecek düzeye ulaşabilmektedir. Bununla birlikte bu özel ilgi alanları, uygun şekilde desteklendiğinde bireyin akademik ve mesleki başarısına önemli katkılar da sağlayabilmektedir.
Duyusal Hassasiyetler
Asperger sendromuna sahip bireylerde duyusal hassasiyetler görülebilmektedir. Bazı sesler, parlak ışıklar, belirli dokular veya kokular birey için rahatsız edici olabilmektedir. Özellikle kalabalık ve yoğun uyaran içeren ortamlar bireylerde stres ve kaygı düzeyini artırabilmektedir.
Belirtiler ve Erken Dönem Bulguları
Asperger sendromunun belirtileri çoğunlukla erken çocukluk döneminde ortaya çıkmaktadır. Ancak dil gelişiminde belirgin bir gecikme görülmemesi nedeniyle tanı bazı bireylerde daha geç yaşlarda konulabilmektedir.
Çocukluk döneminde görülebilen belirtiler arasında şunlar yer alabilir:
Yaşıtlarıyla oyun kurmakta zorlanma, Tek başına vakit geçirmeyi tercih etme, Rutinlerde meydana gelen değişikliklere karşı yoğun tepki gösterme, Belirli konular hakkında sürekli konuşma, Empati kurmada güçlük yaşama, Motor koordinasyon problemleri ve sakarlık.
Ergenlik ve yetişkinlik döneminde ise sosyal uyum sorunları, kaygı bozuklukları, depresif belirtiler ve yalnızlık hissi daha belirgin hâle gelebilmektedir.
Tanılama Süreci
Asperger sendromunun tanısı yalnızca tek bir test ile konulamamaktadır. Tanı süreci multidisipliner bir değerlendirmeyi gerektirmektedir. Çocuk ve ergen psikiyatristleri, klinik psikologlar, özel eğitim uzmanları ve diğer sağlık profesyonelleri bu süreçte iş birliği içerisinde çalışmaktadır.
Tanılama sürecinde;
Gelişim öyküsü, Sosyal iletişim becerileri, Davranış örüntüleri, Aile gözlemleri, Eğitimcilerden alınan bilgiler
ayrıntılı biçimde değerlendirilmektedir.
Erken tanı, bireyin ihtiyaçlarına uygun destek hizmetlerinin planlanabilmesi açısından büyük önem taşımaktadır.
Asperger Sendromunun Psikososyal Etkileri
Asperger sendromu yalnızca bireyi değil, aile sistemini ve sosyal çevreyi de etkileyen bir durumdur. Özellikle bireyin sosyal ilişkilerde yaşadığı güçlükler zamanla psikolojik sorunların ortaya çıkmasına neden olabilmektedir.
Akran ilişkilerinde yaşanan problemler, dışlanma ve zorbalık deneyimleri bireylerin kendilerini yetersiz hissetmelerine yol açabilmektedir. Özellikle ergenlik döneminde farklı olduğunu fark eden bireylerde kaygı ve depresyon belirtileri görülebilmektedir.
Aileler açısından da tanı süreci önemli bir uyum sürecini beraberinde getirmektedir. Ebeveynler başlangıçta çocuğun davranışlarını anlamlandırmakta güçlük yaşayabilir, geleceğe yönelik kaygılar yaşayabilirler. Bu nedenle ailelerin bilgilendirilmesi ve psikososyal açıdan desteklenmesi önemlidir.
Eğitim Sürecinde Destek Yaklaşımları
Asperger sendromuna sahip bireylerin büyük çoğunluğu uygun eğitimsel desteklerle akademik yaşamlarında başarılı olabilmektedir. Eğitim ortamlarında bireyin güçlü yönlerinin belirlenmesi ve desteklenmesi önem taşımaktadır.
Öğretmenlerin;
Açık ve net yönergeler vermesi, Sosyal beceri eğitimlerine yer vermesi, Rutin değişiklikleri önceden haber vermesi, Duyusal hassasiyetleri göz önünde bulundurması, Akran kabulünü destekleyici çalışmalar yapması
bireyin eğitim sürecine olumlu katkı sağlayabilmektedir.
Ayrıca sosyal beceri grupları, psikoeğitim programları ve akran destek uygulamaları da bireyin sosyal uyumunu artırabilmektedir.
Müdahale ve Destek Süreçleri
Asperger sendromunda temel amaç bireyin var olan özelliklerini değiştirmek değil, günlük yaşam becerilerini geliştirmek ve yaşam kalitesini artırmaktır. Bu doğrultuda bireye yönelik destekler bütüncül bir yaklaşımla planlanmalıdır.
Psikoeğitim çalışmaları, sosyal beceri eğitimleri, bilişsel davranışçı terapi temelli müdahaleler ve aile danışmanlığı süreçleri sıklıkla kullanılan yöntemler arasında yer almaktadır.
Özellikle kaygı bozukluğu, depresyon veya dikkat sorunları gibi eşlik eden durumların bulunması hâlinde uygun ruh sağlığı desteğinin sağlanması önemlidir.
Son yıllarda nöroçeşitlilik yaklaşımının önem kazanmasıyla birlikte Asperger sendromuna sahip bireylerin yalnızca eksiklikleri üzerinden değil, güçlü yönleri ve potansiyelleri üzerinden değerlendirilmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Ayrıntılara dikkat etme, güçlü hafıza becerileri, analitik düşünme ve belirli alanlarda yüksek uzmanlaşma kapasitesi bu bireylerin önemli güçlü yönleri arasında yer alabilmektedir.
Toplumun farklılıklara yönelik kabulünün artması, kapsayıcı eğitim ve istihdam politikalarının geliştirilmesi, Asperger sendromuna sahip bireylerin toplumsal yaşama aktif katılımlarını destekleyen önemli unsurlar arasında bulunmaktadır.
Kaynakça
- American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). Washington, DC: APA.
- Attwood, T. (2007). The Complete Guide to Asperger's Syndrome. London: Jessica Kingsley Publishers.
- Baron-Cohen, S. (2008). Autism and Asperger Syndrome. Oxford University Press.
- Frith, U. (Ed.). (1991). Autism and Asperger Syndrome. Cambridge University Press.
- Gillberg, C. (2002). A Guide to Asperger Syndrome. Cambridge University Press.
- Klin, A., Volkmar, F. R., & Sparrow, S. S. (2000). Asperger Syndrome. New York: Guilford Press.
- Volkmar, F. R., & Wiesner, L. A. (2009). A Practical Guide to Autism: What Every Parent, Family Member, and Teacher Needs to Know. Wiley.
