Biri vefat ettiğinde “kaybettik” diyoruz. Bu ifade, sanki tüm kaybın bize ait olduğunu, eksilenin yalnızca bizim hayatımızdan bir parça olduğunu ima eder.
Oysa gerçekten kaybeden yalnızca biz miyiz?
Hayatını yitiren kişi, aslında en büyük kaybı yaşayan değil midir?
O, duygularını, yaşamını, varoluşunu kaybederken; biz ise sadece onsuz yaşama adapte olmaya, kendi varlığımızı onun yokluğu içerisinde yaşatmaya çalışırız. Bu sürece ise yas tutmak deriz. “Tutmak” deriz, çünkü yasın bir ucu da kendimiz içinde onunla birlikte yitirdiğimiz parçaya tutunur.
Kaybetmek Üzerine
Kayıp duygusu, insan ruhunun en derin katmanlarında yankı bulan bir deneyimdir. Bu sadece fiziksel bir yitim değil, benliğin, aidiyetin, sevginin ve kimi zaman da kimliğin bir parçasının eksilmesidir.
Psikodinamik yaklaşıma göre kayıp, yalnızca şu anda yaşanan bir olay değildir; bireyin geçmiş ayrılıkları, travmaları ve bastırılmış duygularıyla bağlantılı çok boyutlu bir süreçtir. “Kaybetmek” ifadesini artık kontrol edemediğimiz belirsizlik içerisinde yok olan nesnelerimiz için kullanırız.
Örneğin, çiftler ayrıldığında — aralarındaki sevgiyi yitirdiklerinde — yaşanan acı bir ayrılık acısıdır. Sevilen nesneyle yaşanmış olan ve artık yaşanamayacak olan deneyimlerin yası tutulur.
Yas sürecindeki kayıp acısı ise daha gerçekliğe aittir. Duygusal tonları içimizde yer etmiştir; benliğimizde sürekli canlı kalan bağların kaybıdır. Bu kayıptaki esas mesele, kaybedilen nesneyle tekrar bir anı kuramayacak olmamızdır.
Bu durum içsel dünyamızı tehdit edici bir olaydır, çünkü daha önce hiç tatmadığımız bir ayrılık türüdür. Hayatımızdaki her kişiden bir kere bu şekilde ayrılabiliriz. Daha önce kayıp yaşamış olsak bile, kurduğumuz bağların derinliğine göre acı da derinleşir.
Ölümün Karşısındaki İki Kayıp
Ölümle birlikte yaşanan kayıplarda çoğu zaman göz ardı edilen bir gerçek vardır: esas kaybı yaşayan, aslında hayatını yitiren kişidir. Çünkü o, bir daha hissedemeyecek, sevemeyecek, var olamayacaktır. Duygularına, ilişkilerine, düşlerine ve varoluşuna veda etmiştir.
Biz geride kalanlarsa çoğu zaman bu yokluğu kendi sevme biçimimizle deneyimleriz. Onun gidişiyle birlikte, içimizde ona temas eden parçayı — onunla birlikte var olan yanımızı — da yitiririz.
Özlem duyduğumuz şey yalnızca fiziksel yokluk değil; bizim sevme şeklimizin karşılık bulduğu, anlam kazandığı bir ilişki biçiminin sona ermesidir.
Yani kaybettiğimiz kişi kadar, o kişiye dair bizde var olan duygusal izler, anılar ve paylaşımlar da silinme tehlikesiyle karşı karşıyadır.
İyileşebilme Üzerine
Yas süreci, yitirilenin yokluğunda var olabilmeye adapte olma sürecidir. Yas, bireyin kaybettiği kişiye, nesneye veya duruma duygusal olarak bağlı olması nedeniyle verdiği doğal ve evrensel bir tepki sürecidir.
Bu süreç, kişinin içsel bir çöküş ama aynı zamanda yeniden yapılandırılma dönemidir.
Kişi kaybın gerçekliğini kabullenmeye, duygularını işlemeye ve yeni bir yaşam düzeni kurmaya çalışır.
Yas süreci, iyileşebilmenin önkoşuludur. Hem yitirilen kişinin acısı yaşanırken hem de bu süreçte onunla birlikte kaybettiğimiz yanımızın acısı yaşanır.
-
Kişi yitirilen figürü içselleştirir.
-
Bağlanma süreçlerinde yeniden yapılanmalar olur.
-
Kaybın yarattığı boşlukla başa çıkabilmek için savunma mekanizmaları (inkâr, bastırma, yansıtma vb.) devreye girer.
-
Zamanla benlik, yeni gerçekliğe uyum sağlamaya başlar.
Yas Sürecinde Normallik ve Patolojik Yas
Yas süreci, her ne kadar evrensel ve doğal bir süreç olsa da, bireyden bireye farklılık gösteren dinamik bir yaşantıdır. Psikolojik dayanıklılık, bağlanma biçimleri, önceki kayıp deneyimleri ve kişisel yapı gibi etkenler, yasın nasıl deneyimleneceğini belirler.
Bu nedenle yas sürecinde yaşanan tepkilerin geniş bir “normal” yelpazesi olduğu kabul edilir.
Normal Yas
Bireyin kaybı fark etmesi, duygularını yaşaması, kaybedilen kişiye dair bağlılığını yeniden yapılandırması ve zamanla yaşamına uyum sağlamasıyla karakterizedir.
Bu süreçte acı, özlem, öfke, suçluluk ve inkâr gibi duygular dalgalı şekilde yaşanabilir.
Bu duyguların zamanla azalması ve yerini kabullenişe bırakması beklenen bir gelişmedir.
Patolojik (Komplike) Yas
Bazı durumlarda yas süreci sağlıklı bir şekilde ilerlemez ve patolojik yas ya da komplike yas tablosuna dönüşebilir.
Freud’un Yas ve Melankoli (1917) metninde belirttiği gibi, yasın depresyona dönüşmesi; bireyin kaybı bilinçli şekilde kabul edememesi, duygularını bastırması veya kaybedilen nesneyle benliğini aşırı özdeşleştirmesiyle ilişkilidir.
Anormal yas tepkileri:
-
Kaybın üzerinden uzun zaman geçmesine rağmen yoğun acı ve özlemin devam etmesi
-
Günlük işlevselliğin ciddi ölçüde bozulması
-
Ölüm düşüncelerinin veya intihar eğiliminin artması
-
Gerçekliğin inkârı, ölen kişiyle konuşma veya onu canlı gibi hissetme davranışlarının sürmesi
-
Duygulara ulaşamama, donukluk ya da bastırılmış yas (aşırı “iyiymiş gibi” davranma)
-
Somatik şikayetlerin (ağrı, yorgunluk, uyku bozuklukları vb.) kalıcı hale gelmesi
Bu tür durumlarda yas süreci, bir geçiş süreci olmaktan çıkıp bireyin içsel dünyasında donup kalmış bir travmaya dönüşebilir.
Zaman ve İyileşmenin Sessiz Dönüşümü
Yas süreci dışarıdan bakıldığında zamanla hafifleyen bir acı gibi görünse de, psikodinamik açıdan bu süreç yalnızca “zamanın geçmesiyle” değil, ruhsal çalışmanın derinliğiyle anlam kazanır.
Çünkü iyileşme, kronolojik bir olgu değil; benliğin kayıpla kurduğu ilişkinin içsel dünyada yeniden şekillenmesidir.
Zaman, yas tutan bireyin içinde duygusal işlemenin alanını genişletir.
Başlangıçta kayıp, tüm ruhsal enerjisini tüketen bir boşluk yaratır. Ancak zaman ilerledikçe bilinçdışı süreçler bu boşluğu anlamlandırmaya, kaybedilen nesneyi içselleştirmeye başlar. Bu dönüşüm, dışarıdan görünmeyen ama ruhsal yapının derinlerinde süregelen bir yeniden yapılandırmadır.
Yas, bir yönüyle sona eren bir ilişkinin ardından doğan sessizliktir; ama aynı zamanda ilişkinin yeni bir forma dönüşmesidir. Zaman ise bu dönüşüme eşlik ederken birey kaybı unutmaz — sadece onunla yaşamayı öğrenir.
Çünkü iyileşme, kaybın ortadan kalkması değil, onun ruhsal anlamının dönüştürülebilmesidir.
Zamanın yardımıyla kişi, kaybın bıraktığı izleri silmeden o izlerle birlikte yaşamaya başlar.
Bu, kaybın benlikte yarattığı yarayı kapatmak değil; o yaranın bir anlam taşına dönüşmesidir.
Zaman bu anlamı olgunlaştırır — acının keskinliğini azaltır ama anının ağırlığını korur.
İşte gerçek iyileşme, tam da bu noktada; zamanın ve ruhun ortak çalışmasında gerçekleşir.
