İçinde bulunduğumuz ortam, beynimizin işleyişini ve psikolojik iyi oluşumuzu doğrudan etkileyen bir faktördür. Nörobilimsel açıdan çevrenin insan zihnini etkileyen üç temel faktörü ele alacak olursak:
-Doğal çevrenin beynin işleyişi üzerindeki etkileri
-Yapay çevre olan kentsel çevre, kalabalık ortamın sonucunda ortaya çıkan gürültünün nörobiyolojik etkileri
-Mekân tasarımı, bilişsel işleyiş ve nöroplastisiteyle ilişkisi
Doğal Çevrenin Beynin İşleyişi Üzerindeki Etkileri
Doğal çevrenin bireylerin ruh sağlığını iyileştirdiğine dair birçok farklı araştırmalar mevcuttur. Nörobilimsel araştırmalar bu etkinin nasıl ve ne şekilde ortaya çıktığını bizlere net şekilde açıklığa kavuşturmuştur.
fMRI çalışmalarına bakıldığında, doğa fotoğraflarına bakan kişilerde, prefrontal korteksin daha düzenli aktivasyon ritmine sahip olduğu ve yüksek bilişsel esnekliğe sahip olduğu bulunmuştur. Bu durum bizlere doğanın insan zihnini yeniden düzenlediğini göstermektedir.
Doğal çevre, bireylerde bilişsel kapasiteyi daha az tüketmektedir. Diyebiliriz ki öğrencilerin ve çalışanların zihinsel kapasitesini arttırmak için doğal çevreyle buluşmaları onların zihinsel toparlanma yaşayabileceklerini göstermektedir.
Stres hormonu ile doğa birbirleriyle yakından ilişkili olup doğrudan birbirlerini etkileyebilmektedirler. Yeşil alanlarda geçirilen minimum 20-30 dakika bireylerdeki kortizol düzeyini düşürdüğünü, kalp ritmini yavaşlattığını ve ‘beynin tehlike algılama merkezi olan’ amigdalanın etkisinin azalttığını göstermektedir.
Kentsel çevre ise tam tersi şekilde amigdalanın hiperaktivasyonuna neden olmaktadır. MRI çalışmalarında doğa ile etkileşimde bulunduktan sonra bireyde:
• Amigdala aktivitesinde yavaşlama veya azalma,
• Pozitif hissiyattın düzenlenmesinde artış gözlemlenmiştir.
Kentsel Çevre, Kalabalıklık, Gürültü ve Beynin Sinirsel Cevapları
Şehirleşmenin yoğun olduğu yerlerde kentsel çevre stresörleri, bireylerin algı, duygu, bilişsel kontrol ve düzenleme süreçlerini ciddi anlamda etkilemektedir.
Kalabalık Çevrenin Amigdala ve Stres Üzerindeki Etkileri
Kentsel çevrede yaşayan bireylerdeki temel stresörlerden biri ‘’Sosyal Yoğunluk’’ yani kalabalıktır. Yoğun sosyal çevre de bulunan bireyin amigdala aktivitesi artar bu durumda kronik stresle ilişkili olan Kortizol- AKS (Hipotalamus (Beyinde), Pituiter (Hipofiz) Bezi (Beyinde), Adrenal (Böbrek Üstü) Bezleri (Böbreklerin üstünde)) sisteminin yoğun şekilde çalışmasına neden olmaktadır.
Şehirde yaşayanlarda MRI çalışmalarına bakıldığında:
• Amigdalasının boyut olarak daha büyük olduğu
• Stres tepkilerinde tetiklendiği ve daha hızlı tepki verdiği
• Amigdala ve prefrontal korteksinin bağlantısında zayıf bağlantı olduğu bulunmuştur.
Bu sebeple de şehir yaşamı bireyde kaygı bozukluğu ve depresyon risklerini olumsuz yönde artırdığı düşünülmektedir.
Kentsel Yapılar ve Mekânsal Biliş
Şehir yaşamında binaların karmaşık ve düzensiz şekilde mimari yansımaları, bireylerde beynin mekânsal yön bulmada aşırı yük bindirmesine neden olur.
Beyinde bulunan hipokampüs alanı yön bulma ve hatırlamada önemli bir bölgedir.
Düzensiz veya çarpık kentleşme yapılarında yaşayan bireylerde genellikle:
• Mekânsal belleklerinde performansın düşük,
• Hipokampüs bağlantılarının zayıf olduğu,
• Orientasyon (yere, zamana veya duruma göre konumunu, yönünü ve ilişkisini belirleme durumu)
Mekânın Tasarımı, Bilişsel Mekanizmalar ve Nöroplastisite
Kapalı Çevrelerin Beyin Üzerindeki Etkisi
Beynimiz sensörlere bağımlı bir organımızdır. Işık, sıcaklık, renk, mekânın genişliği ve ortamın havalandırma durumu gibi birçok fiziksel özellikler beynimizi, bilişsel kapasitemizi doğrudan etkilemektedir.
Kapalı bir ortamda yetersiz ışığın olması bireylerde melatonin ve serotonin hormonlarının dengesini etkileyerek depresif duygu durumuna yol açabilmektedir.
Kötü havalandırma veya havalandırmanın olmayışı da bireylerin prefrontal korteksinin işleyişini zayıflatarak karar verme ve muhakeme yeteneğimizin zayıflamasına neden olabilmektedir.
Son yıllarda ‘nöro-mimarlık’ adı verilen alt disiplin, mimari yapıların beynin nasıl değiştiğini incelemektedir.
Doğal ve estetik yapılara sahip olan mimari mekânlar bireylerde sinaptik bağlantıların güçlenmesine olanak sağlayabilmektedir.
Mesela sabah uyandığınızda pencereden içeriye yansıyan güneş ışığını almak görsel korteksi aktive etmektedir.
Estetik simetriye sahip yapılar beynin ödül sistemini etkiler. Bu nedenle de diyebiliriz ki gözümüzün her gördüğü mimari yapı beynimizin yapısını etkilemekte, hem pozitif olarak hem de negatif olarak.
Çevre Beynimizi Doğrudan Şekillendiriyor
Nörobilimsel araştırma bulguları bizlere kesin bir şekilde içinde bulunduğumuz atmosferin beyin yapımızı, duygularımızı, bilişsel kapasitemizi, stres seviyemizi doğrudan biçimlendiren biyopsikososyal bir uyarandır.
Doğal çevre, stres seviyesini azaltarak bilişsel yenileme sağlar. Bu durum bireylerin karar mekanizmasının daha aktif modda çalışmasına olanak sağlar.
Öğrencilerin ve çalışanların molalarında en az 20-30 dakikalık doğal alanlarda yürüyüşler veya egzersizler yapılması uzmanlar tarafından önerilmektedir.
