Giriş
Prokrastinasyon gerçekten tembelliğin bir göstergesi midir?
Bir davranışı yalnızca sonucuna bakarak değerlendirmek, çoğu zaman onun altında yatan psikolojik süreçleri gözden kaçırmamıza neden olur. Erteleme davranışı da bunlardan biridir.
Prokrastinasyon, bireyin tamamlaması gereken bir görevi, bu ertelemenin olumsuz sonuçlarını öngörmesine rağmen gönüllü olarak geciktirmesi şeklinde tanımlanmaktadır (Steel, 2007). Günümüzde yalnızca zaman yönetimiyle ilişkili bir sorun olarak değil; bilişsel, duygusal ve motivasyonel süreçlerin etkileşimiyle şekillenen bir öz düzenleme güçlüğü olarak ele alınmaktadır.
Prokrastinasyonun Psikolojik Temelleri
Prokrastinasyon uzun yıllar boyunca zaman yönetimi becerilerindeki yetersizlik ya da motivasyon eksikliğiyle açıklanmaya çalışılmıştır. Ancak güncel psikoloji literatürü, erteleme davranışının bilişsel, duygusal ve davranışsal süreçlerin etkileşimiyle ortaya çıktığını göstermektedir. Bu nedenle bireyin bir görevi neden ertelediğini anlayabilmek için yalnızca davranışın kendisine değil, davranışı ortaya çıkaran psikolojik mekanizmalara da odaklanmak gerekmektedir.
Prokrastinasyonu açıklayan güncel yaklaşımlar arasında en fazla kabul gören görüşlerden biri, erteleme davranışını bir duygu düzenleme stratejisi olarak ele almaktadır. Bu yaklaşıma göre bireyler çoğu zaman görevin kendisinden değil; görevin uyandırdığı kaygı, başarısızlık korkusu, yetersizlik hissi ya da belirsizlik gibi olumsuz duygulardan kaçınmak amacıyla görevlerini ertelerler. Erteleme davranışı başlangıçta rahatlatıcı görünse de zamanla suçluluk, stres ve performans kaybını beraberinde getirerek bu döngünün sürmesine neden olabilmektedir.
Duygu Düzenleme ve Prokrastinasyon
Prokrastinasyon uzun yıllar boyunca öz denetim eksikliğiyle ilişkilendirilmiş olsa da, son yıllarda yapılan araştırmalar bu davranışın temelinde çoğu zaman duygu düzenleme güçlüklerinin yer aldığını ortaya koymaktadır. Duygu düzenleme, bireyin yaşadığı duyguları fark etme, değerlendirme ve duruma uygun biçimde yönetebilme becerisini ifade etmektedir. Yapılması gereken bir görevin kaygı, stres, başarısızlık korkusu ya da yetersizlik hissi gibi olumsuz duyguları tetiklemesi durumunda birey, bu duygularla yüzleşmek yerine görevi ertelemeyi tercih edebilmektedir.
Bu açıdan değerlendirildiğinde prokrastinasyon, bireyin görevden değil, görevin kendisinde uyandırdığı duygusal yükten kaçınma girişimi olarak düşünülebilir. Bu durum başlangıçta rahatlatıcı görünse de tamamlanmayan görevler zamanla suçluluk, stres ve kaygının artmasına neden olmaktadır. Böylece birey, kendisini erteleme davranışını sürdüren bir döngünün içinde bulabilmektedir. Bu döngü, prokrastinasyonun kronikleşmesini açıklayan önemli mekanizmalardan biri olarak kabul edilmektedir.
Mükemmeliyetçilik ve Başarısızlık Korkusu
Prokrastinasyonla ilişkili en önemli psikolojik değişkenlerden biri de mükemmeliyetçiliktir. Özellikle uyumsuz (maladaptif) mükemmeliyetçilik düzeyi yüksek bireyler, ortaya koyacakları performansın beklentilerini karşılamayacağı düşüncesiyle göreve başlamayı geciktirebilmektedir. Bu durum, başarısız olma ihtimalini azaltmaktan çok, başarısızlıkla yüzleşmeyi ertelemeye yönelik bir kaçınma davranışına dönüşmektedir.
Benzer şekilde başarısızlık korkusu da prokrastinasyonu sürdüren temel etmenlerden biridir. Bazı bireyler için başarısız olma ihtimali, görevin kendisinden daha zorlayıcı olabilmektedir. Bu nedenle bazı bireyler, başarısızlıkla yüzleşmemek için göreve başlamayı erteleyebilmektedir. Ancak bu erteleme davranışı, zamanla görevin daha zorlayıcı algılanmasına ve başarısızlık korkusunun giderek artmasına neden olabilmektedir.
Öz Yeterlik ve Öz Düzenleme
Bireyin kendi yeterliliğine duyduğu güven, prokrastinasyon üzerinde belirleyici bir role sahiptir. Görevi başarıyla tamamlayabileceğine ilişkin inancı düşük olan bireyler, göreve başlamayı ertelemeye daha yatkın olabilmektedir. Bununla birlikte, öz düzenleme becerilerindeki yetersizlik de bireyin uzun vadeli hedefler yerine anlık rahatlama sağlayan davranışlara yönelmesine neden olabilmektedir. Bu durum, bireyin göreve başlamasını zorlaştırırken erteleme davranışının sürdürülmesini de kolaylaştırabilmektedir.
Prokrastinasyonla Baş Etmek Mümkün Mü?
Prokrastinasyonun üstesinden gelebilmek için öncelikle bu davranışın altında yatan nedenlerin anlaşılması gerekmektedir. Erteleme davranışı her bireyde farklı psikolojik etmenlerden kaynaklanabildiğinden, etkili baş etme yöntemleri de bireysel gereksinimlere göre farklılık gösterebilmektedir. Bu nedenle, prokrastinasyonla baş etmede erteleme davranışını sürdüren psikolojik süreçlere odaklanan yaklaşımlar daha etkili olabilmektedir.
Araştırmalar, görevlerin daha küçük ve yönetilebilir parçalara ayrılmasının, gerçekçi hedefler belirlenmesinin ve mükemmel sonuç yerine ilerlemeye odaklanılmasının prokrastinasyonun azaltılmasına katkı sağladığını göstermektedir. Bunun yanı sıra, bireyin kendisine karşı daha anlayışlı bir tutum geliştirmesi ve hata yapmayı öğrenme sürecinin doğal bir parçası olarak kabul etmesi de erteleme davranışının azalmasına destek olabilmektedir. Özellikle Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) başta olmak üzere psikoterapi yaklaşımlarının, ertelemeye neden olan düşünce ve davranış örüntülerinin fark edilmesi ve değiştirilmesinde etkili olduğu belirtilmektedir.
Sonuç
Prokrastinasyon, sanılanın aksine yalnızca tembellik ya da motivasyon eksikliğiyle açıklanabilecek bir davranış değildir. Erteleme davranışının altında farklı psikolojik süreçler yer alabilmekte ve bu süreçler bireyden bireye değişiklik gösterebilmektedir. Bu nedenle prokrastinasyonu anlamak, yalnızca ertelenen görevlere değil, bu davranışı ortaya çıkaran psikolojik etmenlere de odaklanmayı gerektirmektedir.
