Yeni vizyona giren The Drama filminde bir ilişki, tek bir itirafla sarsılır. Görünüşte masum bir sohbet sırasında taraflardan biri, hayatında yaptığı en kötü şeyi anlattığını düşünerek bir itiraf bulunur ve bu durum ilişkiyi daha önce hiç girmediği psikolojik bir alana sürükler. Filmin asıl gerilimi yaşanan olayın kendisinden değil, ardından gelen sorudan doğar: Sevdiğimiz biri hakkında derinden rahatsız edici bir gerçeği öğrendikten sonra onu sevmeye devam edebilir miyiz?
Ancak bu sorunun altında daha sessiz bir başka soru yatar: Düşünceler ve eylemler ahlaki açıdan aynı ağırlığa sahip midir?
Filmde iki çiftin hayatlarında yaptıkları en kötü şeyi anlattığını görürüz. Emma dışında herkes gençlik yıllarında gerçekten yaptığı bir davranışı itiraf eder. Mike, öfkeli bir köpekten kaçarken eski kız arkadaşını kendisine kalkan olarak kullandığını söyler. Charlie, bir çocuğa internet üzerinden zorbalık yaptığını ve bunun sonucunda o çocuğun okul değiştirmek zorunda kaldığını anlatır. Rachel ise zihinsel engelli bir çocuğu, kendi ifadesiyle “yavaş” bir çocuğu, bir dolaba kilitleyip orada bıraktığını itiraf eder. Ardından Emma, on beş yaşındayken bir okul saldırısı planladığını ancak bunu hiçbir zaman gerçekleştirmediğini söyler. Filmin geri kalanı, çevresindeki herkesin tanıdığı en şefkatli ve sevilesi insan olarak gördüğü Emma’nın bu itirafına verilen tepkileri konu alır.
Film izleyiciyi son derece rahatsız edici bir ikilemin içine yerleştirir. Kendimize şu soruları sormaya başlarız: Düğünümden hemen önce, nişanlımdan aslında hiç gerçekleşmemiş bir şey yüzünden ayrılır mıydım? Bir düşünce, bir eylemden daha kötü olabilir mi? Film pek çok etik soruyu gündeme getiriyor. Peki ona sinemasal dramın merceğinden değil de gündelik psikolojik bir bakış açısından yaklaşsak ne görürüz?
Pek çok insan, yaptığı şeylerden dolayı değil, düşündüğü şeylerden dolayı yoğun bir suçluluk yaşar. İstenmeyen düşünceler, şiddet içerikli fanteziler, toplumsal açıdan tabu kabul edilen meraklar, cinsel imgeler, hayali ihanet senaryoları ya da bir anlığına beliren saldırganlık düşünceleri kişilerin kendilerini gizliden gizliye tehlikeli, ahlaksız ya da bozuk biri olarak görmelerine neden olabilir. Birçok kişi, “iyi bir insan” olduğunu kendine kanıtlamaya çalıştığı yorucu bir döngünün içine hapsolur. Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) ise bu mücadeleye farklı bir yerden yaklaşır. Bir düşüncenin kabul edilebilir olup olmadığını sormak yerine, psikolojik açıdan çok daha işlevsel bir soru sorar: Bu düşünce ortaya çıktığında sen nasıl davranıyorsun?
ACT’nin temel kavramlarından biri olan bilişsel ayrışma (cognitive defusion), düşünceleri nesnel gerçekler ya da yerine getirilmesi gereken emirler olarak değil, yalnızca zihinsel olaylar olarak görebilme becerisidir. İnsan zihni sürekli ve otomatik olarak düşünceler üretir. İstesek de istemesek de olasılıklar, korkular, imgeler, senaryolar ve dürtüler oluşturur. Bir düşüncenin zihnimizden geçmesi, karakterimizi, niyetlerimizi ya da değerlerimizi yansıtmak zorunda değildir.
Bu ayrım özellikle önemlidir çünkü birçok insan düşünmeyi, o kişi olmaya eşdeğer görür. Bir kişi saldırgan içerikli istenmeyen bir düşünce yaşadığında “Demek ki aslında bunu yapmak istiyorum” diye düşünebilir. Partnerine ihanet ettiğini hayal ettiğinde ise “Belki de gerçekten korkunç bir insanım” sonucuna varabilir. Zamanla kişi, yaşamını davranışları ve değerleri üzerinden değerlendirmeyi bırakır ve bunun yerine istemediği zihinsel içerikler üzerinden kendini tanımlamaya başlar. İşin ironik yanı ise, bu düşünceleri bastırmaya ne kadar çok çalışırsak çoğu zaman o kadar güçlenmeleridir.
ACT sorumluluğu reddetmez. Aksine, sorumluluğu ciddiye alır ancak onu öncelikle davranışta, seçimlerde ve değerler doğrultusunda atılan adımlarda konumlandırır. Düşünceler bizi etkileyebilir fakat eylemlerle aynı şey değildir. Bu, düşüncelerin önemsiz olduğu anlamına gelmez. Düşünceler duygusal dünyamızı şekillendirebilir, davranışlarımızı etkileyebilir ve çözülmemiş korkularımıza ya da arzularımıza işaret edebilir. Ancak psikolojik açıdan bakıldığında, bir düşünceye sahip olmak ile o düşünce doğrultusunda hareket etmek arasında derin bir fark vardır. Bu ayrımı ortadan kaldırdığımızda utanç, zihnimizin her köşesine yayılmaya başlar.
Belki de The Dramadaki itirafın bu kadar sarsıcı hissettirmesinin nedeni budur. Sevdiğimiz biri bize acı verici bir gerçeği açıkladığında, kişinin iç dünyası ile dışarıya yansıyan davranışları arasındaki boşlukla yüzleşmek zorunda kalırız. Eski anıları yeniden gözden geçirir, gözümüzden kaçmış işaretleri arar ve karşımızdaki kişiyi gerçekten tanıyıp tanımadığımızı sorgulamaya başlarız. Peki korkunç bir düşünceye sahip olup onu eyleme dökmemeyi seçmenin de psikolojik açıdan anlamlı bir tarafı olduğunu söyleyebilir miyiz?
Emma’nın hikâyesi bizi tam da bu olasılıkla yüzleştirir. Grubun en nazik ve en empatik insanı olarak görülen kişinin Emma olması, izleyiciyi değişimin, pişmanlığın ve kişisel gelişimin bir insanı gerçekten dönüştürüp dönüştüremeyeceğini sorgulamaya iter. Belki de bizi en çok rahatsız eden şeylerden biri, ahlakın her zaman karanlığın hiç var olmamasıyla değil, bazen o karanlıktan uzaklaşabilme becerisiyle tanımlanabileceğini fark etmektir. Elbette insanlar bu tür yargıları verirken kendi önyargılarını da beraberinde taşır. Kendimize şunu sormalıyız: Emma erkek olsaydı, daha yaşlı olsaydı ya da farklı bir etnik kökenden veya milletten gelseydi aynı tepkiyi verir miydik? Filmin rahatsız edici etkisinin bir kısmı da ahlaki yargılarımızın ne kadar tutarsız olabileceğini gözler önüne sermesinden kaynaklanır.
İnsan zihni net kategorileri sever: masum ya da suçlu, güvenilir ya da tehlikeli, iyi ya da kötü. Oysa gerçek ilişkiler ve gerçek zihinler bu kadar basit işlemez. Hepimiz asla eyleme dökmeyeceğimiz düşüncelere sahibiz. Hepimiz çelişkiler taşıyoruz. Bazen en büyük acıyı yaratan şey bu çelişkilerin varlığı değil, onları tamamen ortadan kaldırmaya yönelik umutsuz çabamızdır.
Belki de asıl sormamız gereken soru, düşünceler ve eylemlerin ahlaki açıdan aynı ağırlığı taşıyıp taşımadığı değildir. Taşımazlar. Ancak düşünceler yine de önemlidir. Çünkü onlarla nasıl ilişki kurduğumuz, onlardan nasıl korktuğumuz, onlardan nasıl kaçındığımız ya da kimliğimizi onların etrafında nasıl inşa ettiğimiz hayatımızı derinden etkiler. ACT bize psikolojik sağlığın “kusursuz” düşüncelere sahip olmak üzerine kurulmadığını hatırlatır. Psikolojik sağlık, zorlayıcı içsel yaşantılar varlığını sürdürürken bile değerlerimiz doğrultusunda hareket edebilme kapasitesi üzerine inşa edilir.
Belki de sonunda bizi güvenilir kılan şey karanlığın hiç olmaması değil, ona rağmen yapmaya devam ettiğimiz seçimlerdir.
