Yas Tutmamıza İzin Verilmeyen Acılar
Toplum olarak kaybı çoğu zaman ölümle sınırlandırırız. Ölüm olduğunda yas tutulur; taziye kabul edilir, insanlar bir araya gelir ve acı görünür olur. Ancak ölüm dışındaki kayıplar için aynı alan çoğu zaman açılmaz. Oysa biten bir ilişki, gerçekleşmeyen bir hayal ya da kaybedilen bir iş de kişinin iç dünyasında bir vedaya karşılık gelir.
Örneğin uzun süren bir ilişkinin ardından ayrılık yaşayan birine sıklıkla şu cümle söylenir: “Boş ver, daha iyisini bulursun.” Bu söz çoğu zaman iyi niyetlidir. Kişiyi motive etmek, umut vermek amacı taşır. Ancak ayrılık yaşayan biri için kaybedilen yalnızca bir partner değildir; birlikte kurulan hayaller, planlanan gelecek, paylaşılan anılar ve “biz” duygusudur. “Daha iyisini bulursun” cümlesi, yaşanan bağın ve kaybın değerini fark etmeden, süreci hızla geçiştirmeye davet eder.
Benzer şekilde işini kaybeden birine “Buna mı takıldın, yenisi bulunur” denilebilir. Oysa iş kaybı sadece ekonomik bir mesele değildir. Kişinin üretkenlik hissi, sosyal çevresi, günlük rutini ve kimlik algısı da etkilenebilir. Dışarıdan küçük görünen bir durum, içeride derin bir sarsıntı yaratabilir.
“Şükret, daha kötüsü olabilirdi” cümlesi ise özellikle sağlık sorunları, düşükler, akademik başarısızlıklar ya da yaşam planlarının sekteye uğradığı durumlarda sık duyulur. Elbette hayatta daha ağır kayıplar vardır; ancak bu karşılaştırma, kişinin yaşadığı acıyı küçültür.
Acının meşruiyeti, başkasının yaşadığı daha büyük bir acıya bağlı değildir. Her kayıp, kendi bağlamında anlam taşır.
Bu tür cümlelerin ortak noktası şudur: Duyguyu hızla kapatmak. Üzüntünün içinde kalmaya tahammül edemediğimiz için, karşımızdakini de oradan hızla çıkarmaya çalışırız. Fakat yas, aceleye getirildiğinde tamamlanmaz; yalnızca ertelenir.
Özellikle güçlü olma beklentisinin yoğun olduğu kültürlerde, “dayanıklı”, “metanetli” ve “çabuk toparlanan” olmak erdem gibi görülür. Bu nedenle kişi çoğu zaman kendi kendine de şöyle der: “Abartıyorum galiba.” “Bu kadar üzülmemeliyim.” Böylece yas yalnızca toplumsal olarak değil, içsel olarak da bastırılır.
Oysa bastırılan yas kaybolmaz. Duygular ifade edilmediğinde başka yerden çıkabilir: Nedensiz öfke patlamaları, sürekli yorgunluk hissi, ilişkilerde mesafe, isteksizlik ya da bedensel yakınmalar…
Yasın tanınmadığı yerde iyileşme gecikir. Çünkü insan, kaybettiğini adlandırabildiği ölçüde vedalaşabilir. Ve vedalaşabildiği ölçüde yeniden bağ kurabilir.
Yas Tutmayı Nerede Öğrendik — Ya da Öğrenemedik?
Yas tutma biçimimiz çoğu zaman yetişkinlikte değil, çocuklukta şekillenir. Çocukken düştüğümüzde, oyuncağımız kırıldığında ya da arkadaşımız bizimle oynamadığında aldığımız tepkiler, duygulara nasıl yaklaşacağımızı öğretir.
Ağlayan bir çocuğa “Bir şey yok, abartma” denildiğinde, çocuk şunu öğrenir: Üzüntü gösterilmemeli. Oyuncağı kırılan bir çocuğa “Aman canım, yenisini alırız” denildiğinde, çocuk şunu öğrenir: Kayba üzülmek gereksiz. Okulda başarısız olduğunda “Bak filanca daha kötü durumda” denildiğinde ise şu mesaj yerleşir: Benim üzüntüm yeterince önemli değil.
Bu mesajlar çoğu zaman sevgiyle ve iyi niyetle verilir. Ama çocuk, duygusunun görülmediği her an, onu bastırmayı öğrenir. Böylece büyüdüğünde bir kayıp yaşadığında ilk refleksi duygusunu küçültmek olur:
“Bu kadar etkilenmemeliyim.” “Güçlü olmalıyım.” “Takmamam lazım.”
Toplumun güçlü olma beklentisi ile çocuklukta öğrenilen duyguyu bastırma alışkanlığı birleştiğinde, yetişkin bir birey kendi yasına alan açmakta zorlanır. Duygu geldiğinde hemen rasyonalize eder, karşılaştırır ya da yok sayar.
Oysa yas, öğrenilmesi gereken bir beceridir. Üzüntüye dayanabilmek, kaybı inkâr etmeden onunla kalabilmek ve vedayı sindirebilmek…
Bunlar insanın duygusal olgunluk parçalarıdır. Fakat bu beceriler, ancak duygulara izin verilen ortamlarda gelişir.
Yas Bastırıldığında Ne Olur?
Yas tutulmadığında kayıp ortadan kalkmaz. Sadece sessizleşir. Fakat sessizleşen her duygu, başka bir yerden kendini hatırlatır.
Bastırılmış yas çoğu zaman doğrudan “üzüntü” olarak görünmez. Daha çok tahammülsüzlük şeklinde ortaya çıkar. Kişi küçük şeylere normalden fazla sinirlenebilir. İçinde biriken ifade edilmemiş duygu, irritabiliteye dönüşebilir.
Bazen sürekli bir yorgunluk hissi oluşur. Fiziksel olarak dinlenmiş olsa bile kişi enerjisizdir. Çünkü zihinsel ve duygusal olarak taşınan yük, görünmeyen bir ağırlık yaratır. Bu durum zamanla tükenmişlik hissine dönüşebilir. Bazı kişilerde ise anlamsızlık duygusu belirir. Hayat eskisi kadar canlı gelmez. İlgi duyulan şeyler sıradanlaşır. Bunun altında bazen işlenmemiş bir kayıp yatar; kişi neye yas tuttuğunu tam olarak bilmez ama bir şeylerin eksik olduğunu hisseder.
Beden de yasın yükünü taşır. Baş ağrıları, mide sorunları, kas gerginlikleri ya da açıklanamayan ağrılar… Duygular ifade edilemediğinde, beden konuşmaya başlayabilir. Ve bazen kişi insanlardan uzaklaşır. İçe çekilir. Çünkü konuşmak zor gelir; anlatacak kelime bulamaz. Oysa asıl ihtiyaç, tam da görülmek ve duyulmaktır.
Yasın bastırılması kısa vadede güçlü görünmeyi sağlayabilir. Ama uzun vadede kişinin hem kendisiyle hem de başkalarıyla kurduğu bağı zayıflatır.
Yas Tanındığında Hafifler
Her kayıp ölüm değildir. Ama her kayıp bir vedadır. Ve her veda, tanınmayı hak eder.
Belki de bugüne kadar adını koyamadığınız bir kayıp var. Kimsenin fark etmediği, sizin bile “abartıyorum galiba” diyerek küçülttüğünüz bir eksilme… Biten bir ilişki, gerçekleşmeyen bir plan, yarım kalan bir hayal, değişen bir beden, eski neşesini yitirmiş bir hayat parçası…
Yas, dramatik olmak zorunda değildir. Sessiz de olabilir. İçten içe hissedilen bir boşluk, açıklaması zor bir kırgınlık ya da tarif edilemeyen bir özlem şeklinde de yaşanabilir.
Kendinize şu soruyu sormak bir başlangıç olabilir: “Ben aslında neyi kaybettim?”
Bu soruya dürüstçe yaklaşabilmek cesaret ister. Çünkü kaybı kabul etmek, onun gerçekten var olduğunu da kabul etmektir. Ama tam da bu kabul, iyileşme kapısını aralar.
Yas tutulduğunda hayat durmaz. Aksine, duygular yerini buldukça içimizde yeni bir alan açılır. Üzüntüye izin vermek, zayıflık değil; kendimize gösterdiğimiz bir şefkattir. Acıyı inkâr etmek yerine ona yer açmak, ruhsal dayanıklılığın bir parçasıdır.
Belki bugün yapabileceğiniz tek şey, yaşadığınız kaybı küçültmemek olabilir. Onu başkalarıyla kıyaslamamak. “Daha kötüsü olabilirdi” demeden, sadece “Bu benim kaybım ve bu bana acı verdi” diyebilmek.
Çünkü yas, tanındığında hafifler. Görülmeyen acılar ise en çok görülmeye ihtiyaç duyar. Ve belki de iyileşme, tam olarak burada başlar: Kendimize izin verdiğimiz yerde.
