Disleksi: Tanım, Nedenler, Yaygınlık, Yanlış Bilinenler ve Tedavi Yaklaşımları
Disleksi, okuma, yazma ve heceleme becerilerinde yaşanan kalıcı zorluklarla tanımlanan nörogelişimsel bir öğrenme bozukluğudur. Amerikan Psikiyatri Birliği’nin DSM-5 sınıflandırmasında “Özgül Öğrenme Bozukluğu” başlığı altında yer almakta ve özellikle okuma güçlüğü biçiminde tanımlanmaktadır. Bu durum, bireyin zekâsıyla ilişkili değildir; disleksi, normal ya da üstün zekâya sahip bireylerde de ortaya çıkabilmektedir.
Disleksinin nedenleri çok boyutludur. Nörobiyolojik açıdan, beynin sol hemisferindeki okuma ve dil işlemleme bölgelerinde (temporo-parietal ve oksipito-temporal alanlar) farklılıklar saptanmıştır. Genetik araştırmalar, aile öyküsünde disleksi bulunmasının önemli bir risk faktörü olduğunu, bazı genlerin (ör. DCDC2, KIAA0319) bu durumla ilişkili olabileceğini göstermektedir. Çevresel faktörler de (erken dönemde yetersiz okuryazarlık deneyimi, düşük sosyoekonomik düzey, dil gelişiminde gecikmeler) risk etkenleri arasındadır, ancak tek başına belirleyici değildir.
Disleksi en sık olarak ilkokul çağında (7–9 yaş) fark edilmektedir. Çocuklar okuma-yazmayı öğrenmeye başladığında harf-ses eşleştirmede zorluk, akıcı okuma becerisinde gerilik, yazım hataları ve okuduğunu anlamada güçlükler belirgin hale gelir. Bununla birlikte, okul öncesi dönemde de kafiye yapmada zorluk, sözel bellek problemleri veya yön-karıştırma eğilimleri gibi ipuçları gözlenebilir.
Disleksi Hakkında Yaygın Yanlış Bilgiler
Toplumda disleksiye ilişkin birçok yanlış inanış bulunmaktadır. Bunlardan en yaygını, disleksinin zekâ geriliği ile eş tutulmasıdır. Oysa disleksi, bireyin genel zekâ düzeyi ile ilişkili değildir; disleksiye sahip bireylerin büyük çoğunluğu normal ya da üstün zekâya sahiptir (Snowling, 2013). Bir diğer yanlış inanış ise disleksinin yalnızca harfleri ters yazmaktan ibaret olduğudur. Harfleri ters yazma, okuma-yazma gelişiminin erken dönemlerinde pek çok çocukta görülebilen geçici bir durumdur; disleksi ise çok daha kapsamlı bir dil-işlemleme güçlüğüdür (Vellutino, Fletcher, Snowling, & Scanlon, 2004).
Ayrıca, disleksinin kendiliğinden geçeceği veya nadiren görülen bir bozukluk olduğu yönündeki inanışlar da bilimsel verilerle çelişmektedir. Disleksi kalıcıdır ancak uygun eğitimsel müdahalelerle bireyler okuma ve yazma becerilerinde önemli ilerlemeler kaydedebilir (Lyon, Shaywitz, & Shaywitz, 2003). Yaygınlık açısından bakıldığında, uluslararası araştırmalar disleksinin çocuk nüfusunun yaklaşık %5–10’unda görüldüğünü ortaya koymaktadır (Peterson & Pennington, 2015). Tek bir eğitimsel yöntemin tüm bireylerde aynı etkiyi yaratacağına dair inanç da yanlıştır; disleksi heterojen bir yapıya sahip olduğundan, müdahaleler bireysel ihtiyaçlara göre uyarlanmalıdır (Snowling & Hulme, 2012).
Disleksi Tedavi Yaklaşımları ve Müdahale Yöntemleri
Disleksiye yönelik doğrudan bir farmakolojik tedavi bulunmamaktadır. Çünkü disleksi, beynin özellikle sol hemisferdeki dil ve okuma ile ilgili bölgelerinde yapısal ve işlevsel farklılıklarla ilişkili nörogelişimsel bir öğrenme bozukluğudur (Shaywitz & Shaywitz, 2008). Bu nedenle tedavi, esas olarak özel eğitim programlarına dayandırılmaktadır. Etkin müdahaleler; bireyselleştirilmiş öğretim yöntemleri, çoklu duyusal yaklaşımlar ve yapılandırılmış okuma programlarını içermektedir. Örneğin Orton-Gillingham yaklaşımı, görsel, işitsel ve kinestetik-duyusal kanalları birlikte kullanarak okuma becerilerinin gelişimini destekleyen en bilinen yöntemlerden biridir (Ritchey & Goeke, 2006).
Bununla birlikte, disleksiye sahip bireylerde Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) gibi komorbid tanılar sıkça görülmektedir. Araştırmalar, disleksi ile DEHB’nin birlikte görülme oranının %30–40 arasında olduğunu göstermektedir (Germanò, Gagliano & Curatolo, 2010). Bu tür eş tanılar mevcut olduğunda, metilfenidat gibi uyarıcı ilaçlar, yalnızca DEHB semptomlarını azaltmak amacıyla hekimler tarafından reçete edilebilmektedir. İlaç tedavisi; dikkat, odaklanma ve dürtü kontrolü üzerinde olumlu etkiler yaratarak, eğitimsel müdahalelerin daha etkili uygulanmasına dolaylı katkı sağlar (Bental & Tirosh, 2008). Ancak ilaç tedavisinin disleksiyi doğrudan ortadan kaldırmadığı özellikle vurgulanmalıdır.
Sonuç: Bilimsel Gerçeklerle Disleksiyi Anlamak
Sonuç olarak, disleksi erken tanı ve doğru eğitimsel müdahale ile yönetilebilen kalıcı bir öğrenme bozukluğudur. Yanlış inanışların düzeltilmesi, hem ailelerin hem de eğitimcilerin doğru yönlendirme yapabilmesi açısından kritik önemdedir. Akademik literatür, bireyselleştirilmiş ve çok yönlü eğitimsel yaklaşımların disleksiye sahip bireylerin akademik başarısını ve psikososyal uyumunu önemli ölçüde artırdığını ortaya koymaktadır.
Kaynakça
-
Bental, B., & Tirosh, E. (2008). The effects of methylphenidate on word decoding accuracy in boys with attention-deficit/hyperactivity disorder. Journal of Clinical Psychopharmacology, 28(1), 89–92. https://doi.org/10.1097/jcp.0b013e3181607e19
-
Germanò, E., Gagliano, A., & Curatolo, P. (2010). Comorbidity of ADHD and dyslexia. Developmental Neuropsychology, 35(5), 475–493. https://doi.org/10.1080/87565641.2010.494748
-
Lyon, G. R., Shaywitz, S. E., & Shaywitz, B. A. (2003). A definition of dyslexia. Annals of Dyslexia, 53(1), 1–14. https://doi.org/10.1007/s11881-003-0001-9
-
Peterson, R. L., & Pennington, B. F. (2015). Developmental dyslexia. Annual Review of Clinical Psychology, 11, 283–307. https://doi.org/10.1146/annurev-clinpsy-032814-112842
-
Ritchey, K. D., & Goeke, J. L. (2006). Orton-Gillingham and Orton-Gillingham–based reading instruction: A review of the literature. The Journal of Special Education, 40(3), 171–183. https://doi.org/10.1177/00224669060400030501
-
Shaywitz, S. E., & Shaywitz, B. A. (2008). Paying attention to reading: The neurobiology of reading and dyslexia. Development and Psychopathology, 20(4), 1329–1349. https://doi.org/10.1017/S0954579408000631
-
Snowling, M. J. (2013). Early identification and interventions for dyslexia: A contemporary view. Journal of Research in Special Educational Needs, 13(1), 7–14. https://doi.org/10.1111/j.1471-3802.2012.01262.x
-
Snowling, M. J., & Hulme, C. (2012). Interventions for children’s language and literacy difficulties. International Journal of Language & Communication Disorders, 47(1), 27–34. https://doi.org/10.1111/j.1460-6984.2011.00081.x
-
Vellutino, F. R., Fletcher, J. M., Snowling, M. J., & Scanlon, D. M. (2004). Specific reading disability (dyslexia): What have we learned in the past four decades? Journal of Child Psychology and Psychiatry, 45(1), 2–40. https://doi.org/10.1046/j.0021-9630.2003.00305.x
