Bazen gerçeklik üstüne gelir ve beklentilerini karşılamaz. Her şeyin senin kontrolünde olduğu bir dünya istersin. Orada güçlü, sevilen, başarılı veya hayranlık duyulan bir karakter olabilirsin. Maladaptive Daydreaming, Türkçesiyle Uyumsuz Hayal Kurma, tam da bu duruma uygun bir davranış biçimidir. Hayal kurmacılar, işlerini yaparken, okulda, işte, belki de arkadaşlarıyla birlikteyken gerçeklikten kopup hayal âlemine dalar, kendilerine yeni bir karakter inşa eder ve belki de hiç yaşanmayacak olasılıkları düşlerken kendilerini sıklıkla bulurlar. Ancak bu renkli hayal âleminde geçirilen saatler, günlük rutinlerin ve görevlerin aksamasına, ilişkilerin zayıflamasına ve kişinin kendiyle bağ kuramamasına neden olabilir. Henüz resmi bir tanımı olmasa da son zamanlarda psikoloji alanında dikkat çeken bir konu haline gelmektedir.
Gerçeklik Neden Yeterli Gelmez? Maladaptive Daydreaming’in Psikolojik Kökleri
Maladaptive Daydreaming’in kökleri çok farklılık gösterebilir. Kimisi için geçmiş travmadan uzaklaşmak üzere bir kaçış olarak görülürken, kimisi sadece sıkıldığı için çayını, çekirdeğini alıp kendine güzel bir ortam hazırlayıp hayal kurmaya oturabilir. Çünkü gerçekten orası onların konforlu alanıdır; en rahat, özgür hissettikleri yer hayal âlemleridir ve daha çok bu yöntemi tercih ederler, hayal kurmaya özel bir vakit ayırırlar. Hayal kurma, her kişinin farklı ruhsal ihtiyaçlarını karşılayabilir. Onaylanmamış bir çocuk, hayalinde alkışlarla dolu bir salondadır mesela; ya da zorbalanmış bir ergen, okulun en popüleri oluverir, bir anda herkes ona hayran olur. Patronunu memnun etmeye çalışan yorgun bir memur, bir anda yıllardır planladığı deniz, kum, güneş tatilindedir. Tabii bazen daha karmaşık durumlarda da gözlenebilir. DEHB, disosiyatif bozukluklar, OKB gibi önemli psikopatolojilerin işlevselliği bozan davranışlarından biri olabilir. Hayal kurma davranışı zamanla bağımlılık gibi bir davranışa dönüşebilir. Örneğin, Schupak ve Rosenthal (2009), bildirdikleri bir vakada, bir kadının hayal kurma sırasında tekrarlayıcı bedensel hareketler (ip çevirme, ileri-geri yürüme) sergilediğini ve fluvoksamin tedavisine olumlu yanıt verdiğini gözlemlemiştir. Aynı kadın, daha sonra yapılan fMRI taramasında yer almış ve beynin ödül sistemiyle bağlantılı olan ventral striatum bölgesinde belirgin bir hareketlilik tespit edilmiştir. Bu bulgu, hayal kurmanın beyinde bağımlılığa benzer etki yarattığının önemli bir kanıtı olmuştur.
Zihnin Sessiz Sarmalı: Maladaptive Daydreaming’in Belirtileri ve Yaşamı Nasıl Etkilediği
Uyumsuz Hayal Kurma yaşıyorsanız, sanki size ait bir TV şovunda saatlerce yayındasınız demektir; o kadar detaylı, o kadar uzun hayaller. Tabii bu dünyaya dalarken tamamen bilinçli bir şekilde başlarsınız hayal kurmaya; diğer hayal kurma benzeri davranışlardan farkı da budur. Belki de hayal kurmaya hazırladığınız bir ortamda, otobüste, odanızda vb. sizin hayale dalmanızı kolaylaştıracak veya özellikle haz aldığınız ortamlarda başlarsınız gündüz düşünüze. Hâliyle, planlı bir yere, okula, iş yerine geç kalmalar bu durumun ardından gelir. Maladaptive Daydreaming, sosyal bağlantılarınızı, akademik başarınızı ve aklınıza gelebilecek pek çok şeyi etkiler. Hayal kurmaya fazla vakit harcama, bu hayallerin canlı ve ayrıntılı olması, gerçeklik ile rüyayı karıştırma ve bu duruma bağımlı olma, en sık görülebilecek ve yaşamı olumsuz etkileyebilecek belirtilerindendir.
Hayallere Hükmetmek: Zihinsel Kaçışları Kontrol Altına Almak
“Ben sadece hayal kuruyorum” demek yerine sorunun farkındalığına varmak, baş etmek için önemli adımlardan biridir. Çünkü bu sorun, zamanla kişinin kendini kaybettiği ve bağımlılığa dönüşebilecek bir durumdur. Başa çıkma stratejileri arasında Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), Mindfulness ve yaşam tarzı değişiklikleri gelmektedir. Düzenli uyku alışkanlıkları, sağlıklı beslenme, sosyal ilişkileri ve aktiviteleri artırma, başa çıkmada güzel bir adım olabilir. Eğer sorun bundan ibaret değilse, mutlaka bir uzmandan destek istenmelidir.
Hayalden Kaçış, Gerçekliğe Dönüş
Hayal kurma, insana özgüdür; ta ki gerçekliğimizi gölgeleyene, algılamamızı kapatana kadar. Dışarıdan bakıldığında dalıp gitmek gibi görünse de kişinin iç dünyasında yoğun, sisli bir mücadele barındırır. Bu mücadelede birey bazen savaşçı, bazen esir olur. Bu döngüden kurtulmak ve gerçekliğe dönmek, en büyük uyanış olacaktır.
Kaynakça
Kucyi, A., & Davis, K. D. (2014). Dynamic functional connectivity of the default mode network tracks daydreaming. NeuroImage, 100, 471–480. https://doi.org/10.1016/j.neuroimage.2014.06.044
Seli, P., Risko, E. F., Smilek, D., & Schacter, D. L. (2019). Mind-wandering with and without intention. Consciousness and Cognition, 68, 18–25. https://doi.org/10.1016/j.concog.2018.10.007
Somer, E., Soffer-Dudek, N., Ross, C. A., & Halpern, N. (2022). Maladaptive daydreaming: Epidemiological data on a newly identified syndrome. Frontiers in Psychiatry, 13, 871041. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2022.871041
Watson, S., & Benisek, A. (2024, October 3). Maladaptive daydreaming: Signs, causes, & treatment. WebMD. https://www.webmd.com/mental-health/maladaptive-daydreaming
Medical Park. (t.y.). Hayal kurma hastalığı nedir? https://www.medicalpark.com.tr/hayal-kurma-hastaligi-nedir/hg-3418
