Dijital Çağda Sosyal Baskı: İnsanların Çoğunluğa Uyma Davranışı
Özellikle teknolojinin getirdiği kolaylıkla birlikte artık insanların davranışlarını ve hayatlarını tek tıkla görebiliyoruz. Bu kolaylaşmayla birlikte insanlar, kendilerini diğer insanlara kanıtlama ve kabul ettirme psikolojisiyle hareket etmektedir. Bunun bir sonucu olarak insanlar, majör fikirlerden etkilenip hür iradelerinden taviz vermektedir. Bu doğrultuda toplumu şekillendirecek yapılar ve düşünceler, sosyal medyanın tekelinde şekillenip insanlara servis edilmektedir. Özellikle sosyal medyayla gelişen anonim hesaplarla birlikte farklı fikirler dışlanıp baskı altına alındığından dolayı, sosyal medyadaki kolektif düşünceler topluluğa uyma eğilimi göstermektedir.
Uyma Davranışı (Conformity) Nedir?
Uyma davranışı, bireyin toplum normlarından veya genel kanılardan dışlanmamak ve kabul görmek adına düşünce ve davranışlarını değiştirme şeklidir. İnsanlar, davranışın veya düşüncenin yanlış olduğunu bilseler dahi çoğunluğun görüşüne uyma eğilimindedir. Aristoteles’in de vurguladığı üzere, “İnsan sosyal bir hayvandır.” Bunun neticesinde insanlar, diğerleri tarafından onaylanma ihtiyacı güderler.
Sosyal Psikolojide Uyma Davranışının Klasik Deneyleri
Sosyal psikoloji özelinde önemli çalışmalar yapmış Muzafer Sherif, sosyal normların laboratuvar ortamında oluşabileceği hususunda yaptığı Otokinetik Etki Deneyi’nde insanların belirsiz durumlarda başkalarını referans alabileceğini göstermiştir (Sherif, 1936). İnsanların karanlık bir deney ortamında bir ışık huzmesinin kaç santimetre hareket ettiğinin sorulduğu bir deney ortamı oluşturuldu. İnsanlardan tek başlarına referans vermeleri istendiğinde cevaplar birbirinden çok farklıydı: 2 cm, 5 cm ve 12 cm gibi. Fakat daha sonra grupla birlikte referans verilmesi istendiğinde bu cevaplar 5-6 cm arasında ortak bir noktada birleşti. Sherif’in bu deneyi, insanların belirsiz durumlarda diğer insanları referans aldıklarını ve ortak bir norm oluşturduklarını saptadı. Hatta insanlara bir sene sonra tekrar sorulduğunda grup normunu sürdürdükleri keşfedildi (Rohrer et al., 1954).
Solomon Asch’ın deneyinde ise insanların, verilmiş durumlarda kendi gözlerine mi yoksa grup baskısına mı inanacakları irdelenmiştir. 7-8 kişilik gruplardan oluşan deney dizisinde grubun yalnızca bir tanesi gerçek katılımcıydı; diğerleri ise araştırmacıyla iş birliği yapan kişilerdi. İş birliği yapan bireylerin yanlış cevaplarına katılımcıların %75’i en az bir kez uydu. Daha sonra yapılan deneylerde grup genişledikçe uyma davranışının arttığı da belirtilmiştir (Asch, 1955).
Sosyal Medya: Modern Dünyanın Grup Baskısı
Eskiden daha çok fiziksel bir uyum hali gözükürken, özellikle sosyal medyanın gelişimi ve insan hayatının merkezi haline gelmesi uyum konusunu başka bir noktaya taşımıştır. İnsanlar artık genel kamuoyu algısından etkilenerek düşüncelerini bu filtrelemelere maruz bırakmakta ve dışlanma olasılıklarını azaltma gayesi gütmektedir. Bu doğrultudan faydalanılarak kişilerin linç kültüründen kaçmaları veya bu linçlere maruz kalarak çeşitli mental problemler yaşamaları da su götürmez bir gerçektir.
Aynı zamanda sosyal medyayla birlikte değişen güzellik algılarına binaen artan estetik cerrahi ve kozmetik harcamalarının da uyma davranışıyla ilişkilendirilmesinde yarar vardır. Özellikle anonim hesapların kullanımıyla birlikte artan akran baskısı olaylarından kaynaklı pek çok haber görmekteyiz. Doğrudan olmasa da bir kitlenin harekete geçirdiği siber akran zorbalığı da gün geçtikçe artmaktadır. Dolayısıyla uyma davranışı, aslında insanları birbirine bağlayan bir kavramken günümüz şartlarında değişmeye ve ayrıştırmaya yönelik bir tutum oluşturmaktadır.
Sonuç
Uyma davranışı insanları bir arada tutan doğal bir mekanizma olarak görülebilir. Fakat dijital dünyada bu durum insanların düşüncelerini engelleyen ve tek tip düşünce modelleri oluşturan bir yapıya evrilebilir. Sosyal medya kalıpları insanların davranışını, düşüncelerini hatta kişilik anlayışlarını değiştirebilecek güçlü bir etkiye sahiptir. İnsan davranışlarını anlamak için yalnızca bireyin kendisine değil, içinde bulunduğu dijital ve sosyal çevreye de bakmak gerekmektedir.
Kaynakça
- Asch, S. E. (1955). Opinions and social pressure. Scientific American, 193(5), 31–35. https://doi.org/10.1038/scientificamerican1155-31
- Rohrer, J. H., Baron, A., Hoffman, B., & Swander, D. (1954). A follow-up study of Sherif’s autokinetic experiment. The Journal of Abnormal and Social Psychology, 49(1), 98–99. https://doi.org/10.1037/h0059837
- Sherif, M. (1936). The psychology of social norms. Harper & Brothers. https://doi.org/10.1037/10645-000
