Çürümenin Psikolojisi: Patriyarkal Kapitalizm ve Toplumsal Felç
Sosyal yapılanmalar yalnızca ekonomik krizlerle ya da iktidarın aldığı kararlarla çökmez. Bazen çöküş, insanların yanlış giden şeyleri görmelerine rağmen onları değiştirebileceklerine dair inançlarını kaybetmeleriyle başlar. Haksızlıkların normalleştiği, şiddetin günlük hayatın bir parçası haline geldiği, insanları ayrıştırmanın sıradanlaştığı ve geleceğin giderek daha da belirsizleştiği toplumlarda kriz, ekonomik ve politik sınırların ötesinde psikolojik bir boyut kazanır. İnsanlar sadece kötü koşullarda yaşamaya başlamaz; bu koşulları değiştirebileceklerine dair umutlarını da kaybetmeye başlarlar. Klinik pratikte ve günlük hayatın içerisinde sıklıkla karşılaştığımız pek çok ruhsal sıkıntı, bireysel yetersizlikten kaynaklanmayıp içinde yaşadığımız sosyopolitik sistemlerin yapılandırılmış baskılarından beslenir. Bu sistemlerin en köklü ve en sinsi olan iki tanesi hiç şüphesiz kapitalizm ve ataerkilliktir.
Sylvia Federici, Caliban ve Cadı adlı eserinde kapitalizmin ve patriyarkal sistemin kol kola yürüyen ve birbirini besleyen iki yapı olduğunu ortaya koyar. Bunu yalnızca tarihsel bağlamda üretim ilişkileri üzerinden değil; kadın bedeni, yeniden üretim emeği ve bu iki sistemi birbirinden bağımsız birer ekonomik olgu olarak ele almanın yetersizliği üzerinden açıklar. Esasen kadınların ücretsiz ev içi emeği, bedenleri üzerindeki denetim ve toplumsal cinsiyet rolleri, ekonomik düzenin dışında kalan meseleler değildir. Aksine, bu çarkın dönmesini sağlayan temel mekanizmaların birer parçasıdır. Günümüzde bu mekanizmaların etkisi sadece ekonomik eşitsizlikte ya da cinsiyet temelli şiddette değil, insanların kendilerini ve dolayısıyla birbirlerini algılama biçimlerinde de görülmektedir. Baktığımızda tahakküm; sadece insanların ne yapabileceğini sınırlandırmaz, neyin mümkün olabileceğini düşünme şekillerini de etkiler.
Çaresizliğin Öğrenildiği Bir Düzen
Maddi güvencesizlik, geleceğe karşı belirsizlik, adaletsizlik algısı ve şiddet karşısındaki etkisizlik hissi, bireyin psikolojik kaynaklarını aşındırabilir. Birey çabaları sonucu değişimin olmadığını gördüğünde, zamanla mücadele etmekten geri durabilir. Martin Seligman’ın "öğrenilmiş çaresizlik" kavramı, kontrol edilemeyen olumsuz deneyimlerin bireylerin gelecekteki durumlara ilişkin beklentilerini nasıl etkileyebileceğini anlamamıza yardımcı olur.
Elbette toplumsal tepkisizliği sadece öğrenilmiş çaresizlik kavramıyla açıklayamayız. İnsanlar bazen korktukları, geçimlerini kaybetmekten çekindikleri, örgütlü bir desteğe sahip olmadıkları veya bireysel çabalarının sonuçsuz kalacağına inandıkları için de sessiz kalabilirler. Kimi zaman gündelik hayatın yükü, değişim için gerekli zaman ve enerjiyi tüketir. Sistemin devam etmesini sağlamakta önemli olan, tüm bu koşulların insanları ortak sorunlar karşısında birbirinden uzaklaştırmasıdır. Herkes kendi hayatı içinde kendi sorunlarıyla mücadele etmeye çalışırken, olayların ortak nedenleri görünmez hale gelir. Yoksulluk kişisel başarısızlık, tükenmişlik yetersizlik, güvencesizlik ise kişinin yanlış seçimlerinin sonucu olarak yorumlanır. Böylesi durumlarda toplumsal sorunlar bireysel kusurlara indirgenmiş olur.
Sessizliğe Duyulan Öfke: Neden Kimse Bir Şey Yapmıyor?
Evler, sokaklar, sosyal medya; yanan bir evde oturup yangın yokmuş gibi davranan insanlara öfkelenenlerle dolu. “Ortada görünen bir yanlış varken insanlar nasıl sessiz kalabiliyor?” sorusu, politik psikolojide amansız bir öfkeye evrilir. Pek tabii bu eylemsizlik tesadüf değildir. Patriyarkal kapitalist statüko, tam olarak bu pasifliği üretmek üzere tasarlanmıştır: “Başarısızlığının nedeni sistem değil, sensin. Daha çok çalış, daha çok katlan ve uyum sağla.” İnsanlar kolektif bir eyleme geçmektense bireysel hayatta kalma mücadelesine sıkıştırılır. Hareketsiz kalan güruha duyulan öfke ise aslında sistemin insan psikolojisini nasıl felç ettiğini kavrayamamaktan kaynaklanan bir çaresizlik çığlığıdır.
Statükonun Bedeli: Toplumsal Çözülme ve Suç Dalgaları
Ne var ki, bir toplumu sonsuza dek bu tahakküm ve çaresizlik altında tutamazsınız. Bir şeylerin sürekli yanlış gitmesine rağmen patriyarkal ve kapitalist yapının ısrarla sürdürülmesi, toplumsal deride telafisi mümkün olmayan yaralar açar. Adalete karşı güvenin bitmesi, liyakatsizlik, ekonomik umutsuzluk ve eril şiddetin cezasız kalması, toplumsal çözülmeyi de beraberinde getirir:
Suç oranlarında patlama: Bireysel şiddet, hırsızlık, dolandırıcılık ve mafyalaşma gayriahlaki bir yöntem olmaktan çıkıp birer “var olma yöntemi” halini alır.
Ağır psikolojik çöküntü: Depresyon, anksiyete, bağımlılıklar ve intihar vakaları kitlesel boyutlara ulaşır.
Ahlaki çöküş: Güvenin yok olduğu yerde, herkesin herkese karşı savaşı başlar.
Federici’nin cadı avları döneminden bahsederken vurguladığı gibi; sistem kendi krizlerini aşmak uğruna toplumu parçalamaktan, insanları birbirine düşman etmekten ve en zayıfları kurban seçmekten çekinmez.
Sonuç: Felçten Çıkış Yolu
Bugün yaşadığımız kriz ne sadece ekonomik dalgalanmadır ne de sadece politik bir basiretsizlik. Yaşadığımız şey, patriyarkal kapitalizmin insan psikolojisine ve toplum düzenine dayattığı sürdürülemez bir çürüme sürecidir.
Kitlelerin tepkisizliğine kızmak anlaşılır bir duygudur ama asıl hedef, bu tepkisizliği üreten sömürü mekanizmalarını deşifre etmek olmalıdır. Çözülmeyi durdurmanın tek yolu; sistemin bizi mahkûm ettiği bireysel yalnızlıktan çıkıp birbirimizin çaresizliğine ortak olmak ve radikal bir kolektif dayanışmayı yeniden inşa etmektir. Aksi halde, sessizce izlediğimiz bu çöküş, en sonunda hepimizin altında kalacağı bir enkaz haline gelecektir.
Kaynakça
- Fisher, M. (2011). Kapitalist Gerçekçilik: Başka Alternatif Yok Mu? (B. Yılanlıoğlu, Çev.). Habitus Kitap. (Bireysel yalnızlaşma, sistemsel sorunların bireysel kusurlara indirgenmesi ve tükenmişlik vurguları bağlamında)
- Federici, S. (2019). Caliban ve Cadı: Kadınlar, Beden ve İlk Birikim (Ö. H. Yılmaz, Çev.). Otonom Yayıncılık.
- Seligman, M. E. P. (1972). Learned helplessness. Annu. Rev. Med., 23(1), 407-412.
