Etrafımıza baktığımız zaman, sıradan yaşamlarımızda gün içerisinde başımızdan çeşitli olayların geçtiğini görürüz. Bu olayların bir kısmı bizim için daha önemsizdir veya kolayca çözülebilir. Ancak bazı olaylar vardır ki bu durumları çözmek bizim için çok daha zor ve zaman alıcıdır. İşte hayatlarımızda asıl önemli olan nokta, bu durumlar karşısında verdiğimiz tepkilerdir.
Bir örnek üzerinden ele alacak olursak; çalıştığınız iş yerini düşünmenizi istiyorum. Sizden beklenen talepler, zaman baskısı, ekip dinamiği ve rol çatışması gibi iş yerinde başa çıkmanız gereken durumların sizde oluşturduğu duyguları ve düşünceleri bir süre düşünün. Çoğunlukla bu duygu ve düşünceler bizlerde stres ve kaygı gibi olumsuz duygulara yol açacaktır.
Peki bu duyguların sonunda ne yapıyoruz?
Asıl önemli olan nokta, stres veya kaygı yaşamaktan ziyade bu durumlara verdiğimiz tepkilerdir. İş yerine dönecek olursak yaşadığımız stres ve kaygı bizim iş yerindeki performansımızı ciddi oranda etkileyecektir. Hatta bu alanda araştırmalar yapanlar bilirler ki işteki stres çoğu zaman orada kalmaz ve ev ortamına da yayılır.
Bu senaryoyu günlük hayatımızdaki birçok alan için genelleyebiliriz. Birbirinden farklı bağlamlar arasındaki benzerliklere odaklandığımda çoğunun altında aynı faktörün yer aldığını gördüm: belirsizlik, kaygı ve kontrol ihtiyacı.
Belirsizlik Hayatımızın Her Yerinde
Stresli veya kaygılı hissettiğimizde aslında altında yatan çok güçlü bir faktör vardır ki o da belirsizlik kavramıdır. Belirsizlik hayatımızın her yerindedir ve belirsizliğe verdiğimiz tepkiler birçok olayın temelini oluşturan çok değerli bir yapıdır.
Bu alandaki literatürü incelediğimde ne yazık ki belirsizlik kavramının yeterince ele alınmadığını gördüm ve bu makalemde özellikle belirsizliği konu almak istedim. Çünkü çoğu zaman kaygının kendisini konuşuyoruz ama kaygıyı besleyen temel zemini gözden kaçırıyoruz.
İnsan zihni kontrol edebildiği alanlarda daha güvende hisseder. Ancak hayatın doğası gereği her şeyi kontrol etmek mümkün değildir. İşte tam da bu noktada belirsizlikle kurduğumuz ilişki, ruhsal dayanıklılığımızı belirleyen temel faktörlerden biri hâline gelir.
Belirsizlik Nedir?
Belirsizlik göründüğü kadar basit değildir. Kendi içerisinde üç boyuta sahiptir: düşünce boyutu, davranış boyutu ve duygu boyutu.
Düşünce Boyutu
Birinci boyutu düşünce boyutudur. Düşünce boyutu, belirsizliği kendi içimizde kabul etmek ve belirsizliğin hayatlarımızın özü olduğu gerçeğini benimseyebilmektir.
Belirsizlik hayatımızın bir kusuru değildir; aksine çok değerli bir yapı taşıdır. Bu durumu benimseyebilmek, düşüncelerimizi bu yönde şekillendirebilmek belirsizliğin düşünce boyutunu oluşturur. Bu kabulleniş çaresizlik değildir. Aksine belirsizliği tüm yönleriyle kabul edebilmek bir bilgeliktir.
Çünkü hayatın en önemli kararlarının büyük bir kısmı hiçbir zaman tam bir kesinlikle verilmez. İnsan ilişkileri, kariyer planları, sağlık, gelecek ve hatta duygularımız bile belirli ölçüde belirsizlik içerir. Bu yüzden tamamen netlik aramak çoğu zaman bizi daha da kaygılı hâle getirir.
Davranış Boyutu
İkinci boyutu davranış boyutudur. Belirsizliğin en değerli boyutu davranış boyutudur çünkü hayatlarımızda bizi en çok zorlayan şey harekete geçmektir.
Davranış boyutunda kişi, belirsizliğin hayatın önemli bir parçası olduğunu kabul ederek yola çıkar. Örneğin iş yerindeki bir çalışan işini kaybetmekle ilgili gelecek kaygısı yaşayabilir. Ancak o çalışan bu durumdaki belirsizliği kabul ederek ve bu belirsizliği işinin doğal bir parçası olarak benimseyerek yoluna devam ederse eskisinden çok daha iyi bir performans gösterecektir.
Kaygılarına ayırdığı enerjisini işine adayacaktır çünkü her türlü belirsizliği kabul etmiştir. İşten ayrılabilir veya terfi alabilir; bunun gibi belirsizlikle dolu birçok olasılık düşünebilir. Burada önemli olan, bütün bu belirsizliklerin hayatın ve doğal olarak çalıştığı işin özü olduğunu kabul etmektir.
Belirsizlikten kaçamayız, belirsizliğin tamamen çözülmesini de bekleyemeyiz. Yapmamız gereken şey, belirsizliğe rağmen ilerlemektir. Bu yüzden davranış boyutu oldukça değerlidir.
Aslında cesaret çoğu zaman korkusuz olmak değildir; korkuya rağmen hareket edebilmektir. Belirsizlik karşısında ilerleyebilmek de tam olarak böyle bir beceridir.
Duygu Boyutu
Üçüncü ve son boyutu ise duygu boyutudur. Duygu boyutu, belirsizlik duygusuna katlanabilmektir. Bu boyut insanı en çok zorlayan ancak aynı zamanda en çok geliştiren ve öğreten boyuttur.
Belirsizlik yaşadığımızda ister istemez kendimizi rahatsız ve huzursuz hissederiz. Ancak bu duyguya katlanmayı öğrenmeliyiz. Belirsizliğin getirdiği bu olumsuz duygulara rağmen ilerlemeliyiz. Belirsizliği kabul ederken hissettiğimiz olumsuz duyguların her birini yaşamak ve buna rağmen yolumuza devam edebilmek paha biçilemez bir yetenektir.
Bu duygulara bir kez katlandığımızda ikinci kez katlanmamız çok daha kolaylaşacaktır. Böylelikle her seferinde belirsizliğe tahammül etme yeteneğimiz giderek güçlenecektir.
Çünkü insan zihni tekrar eden deneyimlerle öğrenir. İlk başta yoğun gelen kaygı, zamanla yönetilebilir hâle gelir. Böylece kişi yalnızca belirsizliği değil, kendi dayanıklılığını da keşfetmeye başlar.
Belirsizliğe Karşı Nasıl Güçlenebiliriz?
Belirsizliğin hayatımızın özü olduğunu artık biliyoruz. Peki belirsizliğe katlanma yeteneğimizi nasıl güçlendirebiliriz?
Tabii ki bu bir anda oluşacak bir yapı değildir. Ancak günlük hayatımız içerisine belirsizliği küçük adımlarla dahil edersek geliştirilmeye açık bir yetenektir.
Örneğin en basit hâliyle yeni bir işe başladığımızda veya yeni bir pozisyona geçtiğimizde bizi belirsizlikler karşılar. İş yükümüz, çalışma arkadaşlarımız, rollerimiz ve kaynaklarımız gibi doğası gereği değişken olan birçok faktörün içinde yer alırız.
En başında bütün bu belirsizlikleri kabullenip, belirsizliğin getirdiği duygularla birlikte ilerlemeliyiz. Belki çabamızın karşılığını her zaman alamayabiliriz veya konum olarak beklediğimiz noktaya yükselemeyebiliriz. Bunların hepsi kendi içinde belirsizlik taşır. Ancak yapmamız gereken şey, bütün bu ihtimallere rağmen o işe başlayabilmek ve devam edebilmektir.
Belirsizliğe tahammül edebilme yeteneğimizi geliştirmek için en temelde yapmamız gereken şey, günlük hayatın bizden beklediği mevcut görevleri ve sorumlulukları yerine getirmektir. Bunu yaparken belirsizliğin getirdiği strese ve kaygıya karşı dayanıklı olmamız, ilerlememiz ve vazgeçmememiz bizim psikolojik dayanıklılığımızı güçlendirecektir.
Bunun aşamalı bir süreç olduğunu unutmamak gerekir. İlk etapta zorlanabilirsiniz, bırakmak isteyebilirsiniz ama burada sizi güçlendirecek olan şey, yılmadan devam edebilmektir. Çünkü bir kez belirsizliğe karşı ilerlediğinizde, ikincisi çok daha kolay olacaktır.
Hayatımızın Özü: Belirsizlik
Hayatımızda başarılı olmak için belirsizliği her yönüyle kabullenip buna rağmen ilerleyebilmek oldukça güçlü bir beceridir. Stresli veya kaygılı hissettiğimizde bunun nedenini sorgularken belirsizlik faktörünü atlamamak çok önemlidir.
Bazen hayatımızda neden kaygılandığımıza anlam veremeyiz. Özellikle bu gibi durumlarda yaşadığımız belirsizliklere odaklanmak ve bunlara karşı güçlenmek bizi geliştirecektir.
Hayatımızda kontrol edebildiğimiz faktörler her zaman bizim için daha güven vericidir. Bunları değiştirebilir ve istediğimiz şekilde yönetebiliriz. Ancak belirsizlik gibi kontrol edemediğimiz durumlarda yoğun stres ve kaygıya karşı dayanıklı olabilmemiz için öncesinde kendimizi buna karşı güçlendirmeliyiz.
Unutmayın, bu bir anda olmayacaktır. Ama belirsizliğe rağmen yılmadan devam edebilmek, “Ben buradayım.” diyebilmek ve hayatın net olmayan taraflarına rağmen ilerleyebilmek gün geçtikçe bizi daha güçlü, daha esnek ve daha dayanıklı bir insan hâline getirecektir.
